วัดป่าตาล ตำบลบวกค้าง อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ ยินดีต้อนรับ
 เข้าสู่ระบบ - สมัครสมาชิก  

      
     

สมุนไพรไม้หอม  25 บาท

ขี้ผึ้งไพร (ปูเลย)  35 บาท


ขี้ผึ้งตะไคร้หอม  30  บาท

  

  

  

ยาหอมร้อบแปด  20 บาท

ยาผงแดง 20 บาท

  

ยาลมผิดเดือน  20  บาท

  

ยาลมสาร  20  บาท

  

ยาลมมะเฮ็งคุต  20 บาท

  

แก้กินผิด  20 บาท

  

     

น้ำมันเหลือง  60 บาท

  

น้ำมันเขียว  60 บาท

  

สมุนไพร อบตัว  35 บาท

  

ถุงประคบสมุนไพร  130 บาท

  

 
 
 

เถาว์วัลเปรียง  70 บาท

ย่านาง  70 บาท

แคบซูลขมิ้นชัน  70 บาท

อบเชย  70 บาท

ลางจืด   70 บาท

มะรุม 80 บาท

หญ้าหนวดแมว  70 บาท

เพชรสังฆาต 70 บาท

ฟ้าทะลายโจร  70  บาท

บอระเพ็ด 70 บาท

ตรีผลา  80 บาท

 

  

น้ำมันเขียว 15 บาท

เสลดพังพอน 60 บาท

ชาสุมนไพรขิง 20 บาท

ชาสมุนไพร มะขามป้อม   20 บาท

ชาสมุนไพรย่านาง 20 บาท

ชาสมมุนไพร มะรุม 20 บาท

ชาสมุนไพร กระเจี๊ยบ 20 บาท

ชาสมุนไพร ใบบัวบก 20 บาท

ชาสมุนไพร

ดอกคำฝอย 25 บาท

ชาสมุนไพร 3 รส

อัญชัญ  ตะไคร้ ใบหญ้าหวาน

ชาสมุนไพร 3 รส

ขิง ตะไคร้ ใบหญ้าหวาน

ชาสมุนไพร 3 รส

ขิง ตะไคร้ ชะเอม

ชาสมุนไพร 3 รส

ดอกคำฝอย ขิง ชะเอม

ชาสมุนไพร มะตู๋ม

ใบหญ้าหวาน

 
              
 
 
  

                      
  
 
 
  
 
  
 
  
 
  
 
  
 
                                                      
 
              
 
 
  
 ตู้อบสมุนไพร (icon) 2009828_74159.gif          
หลักการและเหตุผล
 สมุนไพรกำเนิดมาจากธรรมชาติและมีความหมายต่อชีวิตมนุษย์โดยเฉพาะในทางสุขภาพ อันหมายถึง ทั้งการส่งเสริมสุขภาพและการรักษาโรค พืชสมุนไพรเป็นผลผลิตจากธรรมชาติที่มนุษย์รู้จักนำมาใช้เป็นประโยชน์ เพื่อการรักษาโรคภัยไข้เจ็บตั้งแต่โบราณกาลแล้ว เช่น ในเอเชียก็มีหลักฐานแสดงว่ามนุษย์รู้จักใช้พืชสมุนไพรมากว่า 6,000 ปีแล้ว แต่หลังจากที่ความรู้ทางด้านวิทยาสตร์ มีการพัฒนาเจริญก้าวหน้ามากขึ้น มีการสังเคราะห์ และผลิตยาจากสารเคมี ในรูปที่ใช้ประโยชน์ได้ง่าย สะดวกสบายในการใช้มากกว่าสมุนไพร ทำให้ความนิยมใช้ยาสมุนไพรลดลงมาเป็นอันมากเป็นเหตุให้ความรู้วิทยาการด้านสมุนไพรขาดการพัฒนา ไม่เจริญก้าวหน้าเท่าที่ควร ในปัจจุบันทั่วโลกได้ยอมรับแล้วว่าผลที่ได้จากการสกัดสมุนไพรให้คุณประโยชน์ดีกว่ายาที่ได้จากการสังเคราะห์ทางวิทยาศาสตร์ ประกอบกับในประเทศไทยเป็นแหล่งที่มีทรัพยากรธรรมชาติ อันอุดมสมบูรณ์ มีพืชต่าง ๆ ที่ใช้เป็นสมุนไพรได้อย่างมากมายนับหมื่นชนิด ยังขาดก็แต่การกระตุ้นให้คนหันมาใช้พืชสมุนไพร ดังนั้น ทางกลุ่มผู้สูงอายุจึงร่วมกับทางวัดป่าตาลได้จัดตั้งเป็นชมรมสมุนไพรจาวยองขึ้น เพื่อรวมตัวกันเป็นกลุ่มนำพืชสมุนไพรที่อยู่ตามท้องถิ่นนำมาทำเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรต่าง ๆ และอบรมการให้ความรู้เรื่องการใช้สมุนไพรที่ถูกต้องให้แก่ประชาชนทั่วไป เพื่อให้คนหันมาใช้พืชสมุนไพรมากขึ้น อีกทั้งยังเป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญาการแพทย์ของท้องถิ่นและยังส่งเสริมให้คนในชุมชนมีรายได้เสริมอีกด้วย
ดังนั้น ทางกลุ่มผู้สูงอายุจึงร่วมกับทางวัดป่าตาลได้จัดตั้งเป็นชมรมสมุนไพรจาวยองขึ้น เพื่อรวมตัวกันเป็นกลุ่มนำพืชสมุนไพรที่อยู่ตามท้องถิ่นนำมาทำเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรต่าง ๆ และอบรมการให้ความรู้เรื่องการใช้สมุนไพรที่ถูกต้องให้แก่ประชาชนทั่วไป เพื่อให้คนหันมาใช้พืชสมุนไพรมากขึ้น อีกทั้งยังเป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญาการแพทย์ของท้องถิ่นและยังส่งเสริมให้คนในชุมชนได้มีรายได้เสริมด้วย
วัตถุประสงค์
1. เพื่อให้ประชาชนเห็นความสำคัญและหันมาอุปโภคบริโภคพืชสมุนไพรมากขึ้น
2. เพื่อให้ประชาชนอนุรักษ์ภูมิปัญญาทางการแพทย์ท้องถิ่น
3. เพื่อให้ประชาชนนำความรู้เรื่องสมุนไพรมาประยุกต์ใช้ในการรักษาโรคในชีวิตประจำวันได้
4. เพื่อให้ประชาชนในชุมชนมีรายได้พิเศษจากการทำผลิตภัณฑ์สมุนไพร
(icon) 200992_74932.gif(icon) 200992_74932.gif(icon) 200992_74932.gif
 
(zzzzz) 20091025_37346.jpg (zzzzz) 20091025_77811.jpg
(zzzzz) 20091025_77843.jpg (zzzzz) 20091025_78147.jpg

(thaiherbs) 2009823_66835.jpg
   
   (thaiherbs) 2009823_67009.jpg
 (thaiherbs) 2009823_67069.jpg  (thaiherbs) 2009823_67044.jpg
 
(thaiherbs) 200992_72562.jpg (thaiherbs) 200992_72595.jpg
(thaiherbs) 200992_72624.jpg
(lookprakob) 200993_64544.jpg
(zzzzz) 20091025_37346.jpg (zzzzz) 20091025_77811.jpg
(zzzzz) 20091025_77843.jpg (zzzzz) 20091025_78147.jpg

(thaiherbs) 2009823_66835.jpg
   
   (thaiherbs) 2009823_67009.jpg
 (thaiherbs) 2009823_67069.jpg  (thaiherbs) 2009823_67044.jpg

(thaiherbs) 200992_72562.jpg (thaiherbs) 200992_72595.jpg
(thaiherbs) 200992_72624.jpg
(thaiherbs) 200992_72595.jpg
 
 
 
 
 
(thaiherbs) 200992_72595.jpg
 


 
 
บทย่อเภสัชกรรมแผนไทย
บทที่ 1
ความรู้พื้นรฐานเภสัชกรรมแผนไทย
ประวัติพ่อปู่ชีวกโกมารภัจจ์ - เรียนเพราะเห็นว่าเป็นอาชีพที่ไม่เบียดเบียนใคร
- เรียนจากสำนักทิศาปาโมกข์ แห่งตักศิลา
- เป็นหมอประจำพระพุทธองค์
- รักษาริดสีดวงพระเจ้าพิมพิสารครั้งเดียวหาย
พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 - สร้างอโรคยาศาลามี หมอ เภสัช พยาบาล รวม92 คน
- มีการบวงสรวงพระไภสัชคุรุไวฑูรย์ ด้วยยาและอาหารก่อนแจกจ่ายผู้ป่วย
สมัยทราวดี - ค้นพบหินบดยา
สมัยสุโขทัย(พ่อขุนรามคำแหง) - สร้างสวนสมุนไพรบนเขาหลวง หรือ เขาสรรพยา เพื่อให้ราษฎรได้เก็บ
มารักษาในยามจ็บป่วย
สมัยกรุงศรีอยุธยา(สมเด็จพระนารายณ์) - ทรงรวบรวมตำราขึ้นครั้งแรก เรียก ตำรับโอสถพระนารายณ์
- การแพทย์แผนโบราณรุ่งเรืองมาก โดยเฉพาะการนวด
- การแพทย์ตะวันตกเข้ามาตั้งโรงพยาบาล แต่ขาดความนิยม
- มีระบบการจัดหายาที่ชัดเจน มีแหล่งจำหน่ายยาสมุนไพร
สมัยรัตนโกสินทร์(รัชกาลที่ 1) - ปฏิสังขรณ์วัดโพธิ์(วัดเชตุพนฯ)เป็นอารามหลวง
- หมอหลวง(รับราชราชการ) หมอราษฎร์(หมอเชลยศักดิ์)
- รวบรวมจารึกตำรา สร้างฤาษีดัดตน ตำรานวดไว้ตามศาลาราย
รัชกาลที่ 2 - ตรากฎหมายพนักงานโอสถถวาย (พ.ศ. 2359)
รัชกาลที่ 3 - จัดตั้งโรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดโพธิ์
- จารึกตำราตามผนังโบสถ บอกสมุฏฐานโรคและการรักษา
- รักษาไข้ทรพิษโดยการปลุกฝี ใช้ยาควินินรักษาไข้จับสั่นโดยหมอบลัดเล่ย์ ชาวอเมริกา
รัชกาลที่ 4 - การแพทย์แผนตะวันตกเริ่มเข้ามาเผยแพร่ เช่น การสูติกรรมสมัยใหม่
รัชกาลที่ 5 - พ.ศ.2431 ตั้งศิริราชพยาบาล
- พ.ศ.2438 ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์โดยพระยาพิษณุประสาทเวช และปรับ ปรุงเป็นแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ ฉบับหลวง 2 เล่ม และ ตำราแพทย์ศาสตร์
สังเขป 3 เล่ม
- จัดหลักสูตรแพทย์แผนโบราณและแผนตะวัตกเข้าด้วยกัน
รัชกาลที่ 6 - ยกเลิกแพทย์แผนโบราณ (ตกตํ่าที่สุด)
อาจจะมีหลายสาเหตุที่ทาให้ทรงยกเลิก
 
- พ.ศ.2466 ตรา พรบ.การแพทย์ เป็นการควบคุมการประกอบโรคศิลปะ
รัชกาลที่ 7 - ตรากฎหมายเสนาบดีแบ่งการประกอบโรคศิลปะแผนปัจจุบันและแผนโบราณ
- แผนปัจจุบันดำเนินการโดยการศึกษา ตรวจค้นคว้า ทดลอง ทางวิทยาศาสตร์
- แผนโบราณดำเนินการโดยอาศัยการสังเกตุ ความชำนาญอันสืบมาเป็นที่ตั้ง
หรือจากตำราโบราณ
รัชกาลที่ 9 - พ.ศ.2500 ก่อตั้งสมาคมโรงเรียนแผนโบราณโพธิ์
- พ.ศ.2525 ตั้งโรงเรียนอายุรเวชวิทยาลัย(ชีวกโกมารภัจจ์) อบรมการแพทย์
แผนไทยประยุกต์ โดย นพ.อวย เกตุสิงห์ 2
จรรยาเภสัช 5 ประการ (คือศีล 5 ข้อ ของเภสัช) *******
1. ต้องมีความขยันหมั่นเพียร 2. ต้องพิจารณาหาเหตุผลในการปฏิบัติงานด้วยความสะอาด 3. ต้องมีความซื่อสัตย์สุจริตและมีเมตตาต่อผู้ใช้ยา 4. ละอายต่อบาปไม่กล่าวเท็จ หรือ โอ้อวด 5. ต้องปรึกษาผู้ชำนาญ
แนวคิดแนวจา ขยัน เหตุผล ซื่อสัตย์ ละอาย ปรึกษา หลักเภสัช 4
 
1. เภสัชวัตถุ (รู้จักวัตถุธาตุที่นำมาทำยา โดยอาศัย รูป สี กลิ่น รส ชื่อ)
2. สรรพคุณเภสัช (ต้องรู้รสของตัวยา เพื่อ จะได้รู้สรรพคุณของตัวยา)
3. คณาเภสัช (จัดหมวดหมู่ตัวยา หลายอย่างมารวมเรียกเป็นชื่อเดียว สะดวกต่อการจดจำ)
4. เภสัชกรรม (รู้จักการปรุงยา ผสมยา เครื่องยา และตัวยา)
ประวัติเบญจกูล
เบญจกูล ใช้มากในตำรับยาไทย เพราะใช้ประจำกองธาตุทั้ง 4 คือ ดิน นํ้า ลม ไฟ ในร่างกายของคนเรา และ ซึ่งใช้กันมากซึ่งใช้แก้ในกองฤดู กองสมุฏฐานต่าง ๆ ด้วย (เรียกพิกัดสาธารณะ) ชื่อฤาษี บริโภค สรรพคุณ ยาประจำธาตุ ปัพพะตัง ผลดีปลี อชิณโรค(แพ้ของแสลง) ดิน (20) อุทธา รากช้าพลู เมื่อยขบ นํ้า (12) บุพเทวา เถาสะค้าน เสมหะและวาโย ลม (6) บุพพรต รากเจตมูลเพลิง โรคอันเกิดแต่ดี(หนาวเย็น) ไฟ (4) มหิทธิธรรม เหง้าขิง ตรีโทษ(ปิตตะ วาตะ เสมหะ) อากาศ (10) มุรทาธร รวบรวมเป็นเบญจกุล เป็นยารสร้อน ทวัตติงสาการ คือ อาการ 32 ของร่างกาย มีผมเป็นต้นมี มันสมองเป็นที่สุด และบำรุงธาตุทั้ง 4 ให้บริบูรณ์ แนวคิดแนวจา***** ปัพพะตัง ยังดีปลี อชิณโรค อุทธายก รากช้าพลู สู้เมื่อยข้าน (เมื่อยขบ) บุพพเทวา เสมหะเฉา เถาสะคาน (เถาสะค้าน) บุพพรตาน เจตมลฯ เกิดผผลดี มหิทธิธรรม กินขิง ยิงตรีโทษ มุรทาธร รวมหมด ธาตุทั้ง 4 ดินยี่สิบ น้าสิบสอง ลมหกมี ธาตุไฟสี่ เบญจกูล อากาศสิบ (ท่องให้จำ เพื่อนำไปใช้ ในบทต่อไป) 3
บทที่ 2 เภสัชวัตถุ
คือ วัตถุธาตุนานาชนิดที่นำมาใช้ประกอบเป็นยารักษาโรค ตามคำภีร์ กล่าวว่า “
สรรพวัตถุต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในโลกนี้ ล้วนเกิดขึ้นแต่ธาตุทั้ง 4 ย่อมเป็นยารักษาโรคทั้งสิ้น ” พืชวัตถุ แบ่งออก 5 ชนิด คือ 1. ต้น 2. เถา-เครือ 3 . หัว-เหง้า 4. ผัก 5. หญ้า สัตว์วัตถุ แบ่งออก 3 ชนิด คือ 1. สัตว์บก 2. สัตว์นํ้า 3. สัตว์อากาศ ธาตุวัตถุ แบ่งออก 2 ชนิด คือ 1. สลายตัวง่าย 2. สลายตัวยาก หลักพิจารณาตัวยา 5 ประการคือ 1. รูป 2. สี 3. กลิ่น 4. รส 5. ชื่อ ****** 1. รูป รู้รูปลักณะของตัวยา เช่น พืชชนิดไหนมีรูปร่างลักษณะอย่างไร ฯลฯ 2. สี รู้สีของตัวยา เช่น ยาดำ ต้องมีสีดำ จุนสีมีสีเขียว ฯลฯ 3. กลิ่น รู้กลิ่นของตัวยา เช่น กลิ่นการะบูร กลิ่นอบเชย ว่ามีกลิ่นอย่างไร ฯลฯ 4. รส รู้รสของตัวยา เช่น ฟ้าทะลายโจรมีรสขม ชะเอมมีรสหวาน ฯลฯ 5. ชื่อ รู้ตัวยาว่าชื่ออะไร เช่น มะตูม กระตังใบ และชื่อถิ่นที่เรียกชื่อต่างกันออกไป ฯลฯ พืชจาพวกต้น ส่วนที่ใช้ รส สรรพคุณ กรรณิกา ดอก ขมหวาน แก้ไข้แก้ลมวิงเวียน ราก ขม แก้ท้องผูก บำรุงธาตุ บำรุงนํ้าดี กฤษณา เนื้อไม้ ขมหอม บำรุงโลหิต บำรุงหัวใจ บำรุงตับปอด กันเกรา(ตำเสา) แก่น ฝาดขม แก้ไข้จับสั่น บำรุงธาตุ แก้หืด บำรุงไขข้อ อายุวัฒนะ กรัก(แก่นขนุนละมุด) แก่น หวาน บำรุงกําลัง บำรุงโลหิต กัลปพฤกษ์ เนื้อในฝัก เอียน ระบายท้อง แก้อุจาระธาตุ (ใช้กับคนท้องได้) กัลปังหา เนื้อไม้,ต้น ฝาด สมานแผล แก้เนื้อหนังฉีกขาด กะลำพัก แก่น(ต้นตะบองเพชรหรือสลัดไดที่แห้งตาย) บำรุงตับ ปอด หัวใจ บำรุงครรภ์รักษา กระทิง เมล็ด ร้อน นํ้ามันจากเมล็ดทาถูนวดแก้ปวดข้อ กระเบียน(มะกอกพราน) ใบ ฝาด ตำพอกแผลสดหายเร็ว กระเบา(กระเบานํ้า) เมล็ด เมาเบื่อ นํ้ามันจากเมล็ดใน แก้โรคผิวหนังต่าง ๆ กระเจิ๊ยบแดง กลีบเลี้ยง เปรี้ยว ขับปัสสาวะแก้ขัดเบา กัดเสมหะ ใบ เปรี้ยว กัดเสลด ทำให้โลหิตไหลเวียนดี กระเพรา (แดง-ขาว) ทั้ง 5 เผ็ดร้อน บำรุงธาตุ แก้ปวดท้อง ขับลมในลำไส้(สรรพคุณเสมอแมงลัก) กระดังงาไทย ดอก สุขุมหอม บำรุงโลหิต บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ (อยู่ในพิกัดเกสรทั้ง 7) (พิ ลิ ภี บัว บุน จำ งา) กระตังใบ(กระตังบาย) ราก เมาเบื่อ แก้ไข้ ขับเหงื่อ กระถินเทศ (กระถินดอกหอม) ราก เฝื่อน แก้พิษสัตว์กัดต่อย กระถินไทย (กระถินดอกขาว) ราก จืด ขับระดูขาว ขับผายลม กระถินพิมาน เห็ด เมาเบื่อ แก้ปวดฝีในหู แก้เริม งูสวัด กระบือเจ็ดตัว (กระทู้เจ็ดแบก) ใบ ร้อน ขับนํ้าคาวปลา แก้สันนิบาตหน้าเพลิง 4
การบูร (ดำ-ขาว) เมล็ดใน ฝาด แก้บิดท้องร่วง ปวดเบ่ง คุมธาตุ
กล้วยตีบ ราก ฝาด แก้ไข้ท้องเสีย แก้ร้อนในกระหายนํ้า การบูร ใบ เปลือก ต้น เนิ้อไม้ ร้อน กลั่นเป็นเกล็ด แก้ปวดท้อง แก้ธาตุพิการ กาหลง ดอก จืด แก้ปวดศรีษะ ลดความดันโลหิต ก้างปลาแดง ราก จืด แก้ร้อนในกระหายนํ้า แก้ไข้ กานพลู ดอก ร้อน บำรุงธาตุ แก้ปวดท้อง แก้ปวดฟัน กุ่มบก นํ้า เปลือก ร้อน ขับลมในลำไส้ แก้แน่นท้อง แก้ว ใบ ร้อน ขับโลหิตระดูสตรี บำรุงธาตุ โกฐกะกลิ้ง (แสลงใจ เมล็ด ขมเมา แก้ลมอัมพาต อิดโรย บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ ลูกกะจี้,ว่านไฟต้น) (อยู่ในโกฐพิเศษ กะกลิ้ง กักกรา นํ้าเต้า) โกฐกรักกรา ราก เผ็ดร้อน ขับลมในลำไส้ แก้คลื่นเหียนอาเจียน (โกศพิเศษ กก กก กต) โกศกระดูก เปลือกราก ร้อนหอม แก้ลมวิงเวียน ขับลมในไส้ แก้กระดูก (เสมอ กระทือ)(โกศทั้ง 7) โกศก้านพร้าว ราก เย็น แก้หอม แก้สะอึก (เสมอ ชิงช้าชาลี) (อยู่ในโกศทั้ง 7 ) โกศจุฬาลัมพา ทั้งต้น ขมหอม แก้ไข้เจรียง แก้ไข้มีผื่นคันตามตัว (เสมอหญ้าตีนนก)(โกศทั้ง 5) โกศนํ้าเต้า ราก ฝาดหอม แก้ธาตุพิการ อาหารไม่ย่อย บำรุงธาตุ (โกศพิเศษ กก กก กต) โกศสอ ราก สุขุมหอม แก้ไข้ แก้หืดไอ บำรุงหัวใจ (เสมอ ข่าลิง) กอมขม (ดีงูต้น) เนื้อไม้ ขม แก้ไข้จับสั่น แก้ไข้ตัวร้อน กําจัด (พริกหอม) ราก เนื้อไม้ ร้อน ขับลมในลำไส้ กําลังช้างเผือก(กําลังช้างสาร) เนื้อไม้ ขม บำรุงธาตุ แก้อ่อนเพลีย บำรุงโลหิต กําลังวัวเถลิง (กําลังทรพี) เนื้อไม้ เปลือก ขม บำรุงโลหิต บำรุงกําลัง บำรุงธาตุ บำรุงเส้นเอ็น กําลังเสือโคร่ง เปลือกต้น ร้อน บำรุงธาตุ บำรุงเส้นเอ็น เจริญอาหาร บำรุงกําลัง เกว้า (เขว้า กํายาน ชาติสมิง) ยาง สุขุม แก้ลม บำรุงเส้นเอ็น แก้หลอดลมอักเสบ ขันทองพยาบาท(หมากดูก ยางปรอก)เนื้อไม้ เมาเบื่อ แก้ลมพิษ แก้ไข้ แก้กามโรค ข่าต้น (ตะไคร้ต้น เทพทาโร) เนื้อไม้ ราก ร้อนหอม แก้ท้องขี้นท้องเฟ้อ ขับลมในลำไส้ ขี้เหล็ก ใบ ดอก ขม แก้ระดูขาว แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ แก้กษัย ทำให้นอนหลับ แก่น ขม แก้กามโรค หนองใน แก้กษัย เข็มขาว ราก หวานเย็น แก้โรคตา เจริญอาหาร เขยตาย ราก ขื่นปร่า กระทุ้งพิษ แก้พิษภายในและภายนอก ขอนดอก เนื้อไม้ จืดหอม บำรุงตับปอด และหัวใจ (ได้จากต้นพิกุลต้นตะแบก ที่แห้งตาย ลักษณะเป็นไม้ผุสีขาวเป็นจุด ๆ ในเนื้อไม้) ข่อย แก่น เมาเบื่อ แก้แมงกินฟัน แก้ริดสีดวงจมูก เมล็ด มัน บำรุงธาตุ เจริญอาหาร เป็นยาอายุวัฒนะ เขี้ยวงู (เล็บครุฑ) ราก จืดเย็น แก้กษัย ไตพิการ ขับปัสสาวะ คนทีสอเขมา(คนทีสอดำ) เปลือกต้น ร้อน แก้ปวดท้อง แก้เลือด แก้ลม ควินิน ก้าน ใบ ขมจัด แก้ไข้จับสั่น (มาลาเรีย) แค แดง ขาว เปลือก ฝาด แก้ท้องร่วง คุมธาตุ แก้บิดมูกเลือด แคแตร ดอก ราก หวาน ขับเสมหะและโลหิต ขับลม คำไทย (คำแสด คำเงาะ) ดอก หวาน บำรุงโลหิต แก้โรคโลหิตจาง สมานแผล 5
คำฝอย (คำ ดอกคำ) ดอก หอม บำรุงหัวใจ บำรุงประสาท ขับระดู เกสร หวาน บำรุงโลหิตและนํ้าเหลือง ให้เป็นปกติ เมล็ด หวาน ระบายท้อง ขับเสมหะ แก้โรคผิวหนังพิการ ควํ่าตายหงายเป็น(
ฆ้องสามย่านตัวผู้) ใบ เย็น ตำพอกแก้ปวด แก้อักเสบฟกบวม ไคร้เครือ ราก ขม แก้พิษไข้ พิษกาฬ เจริญอาหาร เหงือกปลาหมอ(ดอกขาว-ฟ้า) ใบ ร้อน ตำพวอกโรคปวดบวมและแผลอักเสบ ทั้ง 5 ร้อน แก้ไข้หัว แก้พิษฝี จันทน์ชะมด(จันทน์หอม) แก่น ขมหอม บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน จันทน์แดง เนื้อไม้ แก่น ขม แก้ไอ แก้ซางอันเกิดแต่ดี(จันทน์ทั้ง 5 จันทน์แดงขาวเทศนาชะมด) จันทน์เทศ เนื้อไม้ แก่น ขม แก้ไข้ดีเดือด ดีพุ่ง เมล็ด หอม แก้กระหายนํ้า บำรุงกําลัง แก้ลม รกหุ้มเมล็ด(ดอก) หอม บำรุงโลหิต บำรุงผิวให้เจริญ จันทนา(จันทน์ขาว) เนื้อไม้ ขม แก้ไข้อันบังเกิดแต่ตับและดี จันทน์โอ(จันทน์ลูกอินทร์) เนื้อไม้ ขม บำรุงประสาท บำรุงกําลัง แก้ตับปอดพิการ จามจุรี(ก้ามปู ฉำฉา) เปลือกต้น ฝาด สมานแผลในปากและคอ จุกโรหินี ราก ขม ถอนพิษไข้กาฬ แก้ร้อนในกระหายนํ้า เจตพังคี ราก เผ็ด แก้ท้องขึ้นปวดแน่นในท้อง เจตมูลเพลิงแดง(ลูกใต้ดิน,ไฟใต้ดิน) ราก ร้อน บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต ขับลมในลำไส้และกระเพาะ ชะมดต้น (ฝ้ายผี) ใบ เมาเบื่อ ฆ่าพยาธิในผิวหนัง ทั้ง 5 เมาเบื่อ รักษาฝีภายใน ชะมวง (ส้มมวง) ใบ ผล เปรี้ยว ระบายท้อง แก้ไข้ตัวร้อน กัดฟอกเสมหะ ชบา ราก ร้อน ตำพอกแก้พิษฝีฟกบวม ชะเอมเทศ(จีน) ราก หวาน ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื้น ชา (เมี่ยง) ใบ ฝาด สมานแผล รมแก้หืด แก้ท้องร่วง ชะอม ราก ร้อน แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้อ ขับลมในลำไส้ ช้าพลู (ผักอีไร) ราก เผ็ด แก้คูถเสมหะ ขับเสมหะ ต้น เผ็ด แก้เสมหะในอก ดอก เผ็ด แก้เสมหะในลำคอ ใบ เผ็ด ทำให้เสมหะงวด ชิงชี่ (ปู่เจ้าสมิงกุย) ลูก ขื่น แก้เจ็บคอ ลำคออักเสบ ราก ขม แก้ไข้เพื่อลม ชุมเห็ดเทศ ใบ เบื่อ ขยี้ทาแก้กลากเกลื้อน ชุมเห็ดไทย(ชุมเห็ดเล็ก) เมล็ด(คั่ว) ขมหอม บำรุงหัวใจ ทำให้นอนหลับ ทั้ง 5 ขมเบื่อ แก้ไข้ขับพยาธิในท้องเด็ก ชัด เมล็ด ฝาด แก้ท้องร่วง กล่อมเสมหะ ดีหมี เนื้อไม้ ขม ระงับความร้อน ดับพิษไข้ แก้ปวดศรีษะ ตานขโมย เนื้อไม้ เบื่อ แก้พิษตานซาง ขับพยาธิไส้เดือน 6
ตะโกนา (พญาช้างดำ) เปลือกต้น เนื้อไม้ ขม บำรุงธาตุ บำรุงกําลัง บำรุงกําหนัด แก้กามตายด้าน เปลือกลูก - ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ ผล ฝาด แก้ท้องร่วง ตากโลหิต ตาลโตนด งวงตาล หวาน แก้พิษตานซาง ขับพยาธิ ตีนเป็ดต้น(
พญาสัตตะบรรณ) เปลือกต้น ขม แก้ไข้เพื่อดีพิการ ใบ จืด แก้หวัด ดอก ขม แก้ไข้เพื่อโลหิต ไข้ตัวร้อน กระพี้ ร้อน ขับโลหิตให้ตก เตยหอม ใบ หอม บำรุงหัวใจ ดับพิษไข้ ชูกําลัง ราก-ต้น จืด แก้กษัยไตพิการ ขับปัสสาวะ เต่าร้าง (เต่ารั้ง) หัว – ราก หวาน ดับพิษตับปอด แก้หัวใจพิการ ตองแตก (ทนดี) ราก จืด ระบายอ่อน ๆ ใบ – เมล็ด เบื่อ ถ่ายพยาธิ ฟกบวม ทรงบาดาล ราก เบื่อ ถอนพิษผิดสำแดง แก้สะอึก ทับทิม ต้น – ราก เบื่อ ขับพยาธิตัวตืด ทั้ง 5 ฝาด แก้ท้องเสียบิดมูกเลือด ท้าวยายหม่อมดอกแดง(ปทุมราชา) ราก จืด ถอนพิษแมลงสัตว์กัดต่อย ทิ้งถ่อน (พญาช้างเผือก,พญาฉัตทัน) เปลือกต้น ร้อน เจริญอาหาร ขับลม บำรุงธาตุ ราก ขม แก้เจ็บเอว เส้นตึง เทพทาโร เปลือกต้น ร้อน แก้ลมจุกเสียด แน่นเฟ้อ ทองพันชั่ง ใบ ร้อน ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน ราก เมา แก้กลากเกลื้อน ทองระอา (ลิ้นงูเห่า) ใบ เย็น ตำกับสุรา พอกแก้ปวดฝี ทองหลางใบมน เปลือกต้น เฝื่อน แก้เสมหะ แก้ลม แก้ก้อนนิ่วในไต (ทองหลางบก) ใบ เบื่อ ขับพยาธิไส้เดือน แก้ตัวร้อน เทียนเกล็ดหอย เมล็ด เผ็ด แก้ลมวิงเวียน หน้ามืดตามัว เทียนขม เมล็ด เผ็ด แก้ไข้ แก้ดีพิการ (เทียนพิเศษ ลวด(หลอด) ขม แกลบ) เทียนลวด ราก ร้อน แก้นํ้าดีพิการ เทียนแกลบ เมล็ด ร้อน แก้ลมขึ้นเบื้องสูง เทียนแดง เมล็ด เผ็ด ขับเสมหะ แก้ลม แก้นํ้าดีพิการ เทียนดำ เมล็ด เผ็ด ขับเสมหะ ขับลมในลำไส้ (เทียนทั้ง 5 ตั๊กแตนตำข้าวเปลือกดำแดง ขาว) เทียนขาว เมล็ด เผ็ดร้อน แก้ลมและดีพิการ เทียนตาตั๊กแตน เมล็ด ขม บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ เทียนข้าวเปลือก เมล็ด เผ็ดหอม บำรุงกําลัง ขับผายลม แก้โทษนํ้าดี เทียนเยาวพาณี เมล็ด หวาน กระจายเสมหะ ขับลมในลำไส้ (เพิ่มจากเทียนทั้ง 5 บุษย์ เยาวเป็นเทียนทั้ง 7) เทียนสัตตบุษย์ เมล็ด หวาน แก้ลมครรภ์รักษา แก้พิษระสํ่าระสาย เทียนตากบ เมล็ด เผ็ดร้อน ขับลมในลำไส้ให้ผายเรอ (จากเทียนทั้ง 7 เป็นเทียนทั้ง 9 เพิ่ม กบ หอย) 7
 
เทียนบ้าน ใบสด ตำพอกแก้เล็บขบ ฝีพุพอง ไทรย้อย ราก จืด ขับปัสสาวะ แก้กษัยไตพิการ ธรณีสาร ราก จืด แก้ไข้ตัวร้อน แก้พิษตานซางเด็ก นมนาง (นมสาว) เปลือกต้น เย็น บำรุงนํ้านม เนระพูสี ต้น ฝาด แก้บิด มูกเลือด แก้ไข้ท้องเสีย บุนนาค ดอก หอม บำรุงโลหิต บำรุงผิวกายให้สดชื่น(
เกสรทั้ง 5 พิ ลิ ภี บัว บุน) เบญกาณี ลูก ฝาด แก้ท้องร่วง ปวดเบ่ง ใบเงิน ใบทอง ใบนาค ใบ เย็น ดับพิษ แก้ไข้ดับพิษร้อน ปลาไหลเผือก ราก ขมเบื่อ ตัดไข้ทุกชนิด แก้วัณโรคระยะบวม เปล้าน้อย เปลื อกต้น ร้อน ทำให้อาหารงวด ช่วยย่อยอาหาร ปีบ (ก้องกลางดง กาสะลอง) ดอก เฝื่อน มวนสูบแก้ริดสีดวงจมูก ราก เฝื่อน บำรุงปอด แก้อาการไอ ฝรั่ง ทั้ง 5 ฝาด ดูดนํ้าเหลือง นํ้าหนอง ลูก ฝาด แก้ท้องเสีย ฝางเสน แก่น ขม แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ ฝ้ายขาว เปลือกราก ขม ขับโลหิต ระดูสตรี ฝ้ายแดง ใบ เย็น แก้ไข้ ขับเหงื่อ (ระวังใบคล้ายกระเจี๊ยบ ชิมแล้วจะรู้ว่าคืออะไร) ฝิ่นต้น เปลือกต้น ฝาดเมา คุมธาตุ แก้ท้องร่วง พลับพลึง ใบ เอียน ใช้ประคบแก้ชํ้าเคล็ดขัดยอก พิกุล ดอก ฝาดหอม แก้ลม บำรุงโลหิต พิลังกาสา ใบ ร้อน แก้ตับพิการ ราก เมา แก้กามโรค หนองใน พิมเสนต้น ใบ เย็น แก้ลม บำรุงหัวใจ พุดตาน ราก เย็น แก้ไข้ แก้ประดง ผื่นคันตามผิวหนัง เพกา ฝักแก่ ขม แก้ร้อนในกระหายนํ้า เมล็ดแก่ ขม ระบายท้อง มะกรูด ผล เปรี้ยว ฟอกโลหิตระดู ถอนพิษผิดสำแดง (เสมอ ส้มซ่า) ผิวลูก หอมร้อน ขับลมในลำไส้ ขับระดู นํ้ามะกรูด เปรี้ยว แก้เลือดออกตามไรฟัน (เสมอ นํ้ามะนาว) มะเกลือ ผล เบื่อเมา ผล 25 ลูก+กะทิ ขับพยาธิไส้เดือน ตัวตืด(ผลกินตามอายุห้ามเกิน 25 ลูก) มะกอกป่า ผล ใบ ยาง ฝาดเปรี้ยว แก้บิด แก้ธาตุพิการ มะขามแขก ใบ เปรี้ยว ระบายท้อง ฝัก เปรี้ยว แก้ท้องผูกระบายท้อง (สตรีมีครรภ์ห้ามกิน) มะขามเทศ เปลือกต้น ฝาด แก้ท้องร่วงคุมธาตุ มะขามไทย เนื้อในฝัก เปรี้ยว กัดเสมหะ แก้กระหายนํ้า มะขามป้อม ผลแก่ เปรี้ยวฝาด แก้ไข้เจือลม กัดเสมหะ (อยู่ในพิกัด ตรีผลา เภก ไทย ป้อม)*** มะเขือขื่น ราก ขื่น แก้สันนิบาต แก้นํ้าลายเหนียว 8
มะคำดีควาย ผลแก่ ขม แก้กาฬภายในดับพิษทั้งปวง มะเดื่อขุมพร ราก ฝาด แก้ไข้กระทุ้งพิษไข้ เปลือกต้น ฝาด แก้ท้องร่วง มะตูม ผลอ่อน แก้ธาตุพิการ เปลือก ราก ลำต้น ปร่า แก้ไข้จับสั่น ขับลมในไส้ มะนาว ใบ ปร่า 108 ใบ เป็นกระสายยาแก้ไข้เพ้อคลั่ง นํ้าในลูก เปรี้ยว กัดเสมหะ แก้ไอ ฟอกโลหิต (เสมอนํ้ามะกรุด) มะพร้าว ดอก ฝาด บำรุงโลหิต ราก หวาน แก้ไข้ตัวร้อน แก้ท้องเสีย รากอากาศ ฝาด แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายนํ้า นํ้า หวาน บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย มะเฟือง ลูก เปรี้ยว กัดเสมหะ ละลายก้อนนิ่ว ใบ ราก เย็น ดับพิษร้อน แก้ไข้ มะไฟเดือนห้า ต้น เผ็ด บำรุงธาตุ มะรุม เปลือกต้น ร้อน ขับลมในลำไส้ ให้ผายเรอ มะแว้งต้น ผลสุก ขม กัดเสมหะในลำคอ แก้ไอ มหาสะดำ เนื้อไม้ เย็น ดับพิษร้อน แก้ไข้พิษ มะอึก(มะเขือปู่) ราก เย็น กัดเสมหะ แก้นํ้าลายเหนียว มังคุด เปลือกลูก ฝาด แก้ท้องร่วง บิดมูกเลือด หมาก ลูก ฝาด แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน ม้ากระทืบโรง ทั้งต้น ขม บำรุงธาตุ บำรุงกําลัง บำรุงกําหนัด เมี่ยงอีลาม (ชา) ใบ ฝาด แก้ร้อนในกระหายนํ้า ยาดำ (ได้จากยางเหลืองของว่านหางจระเข้) ขมจัด ถ่ายท้องถ่ายพิษไข้ รงทอง ยาง เบื่อเอียน ยางที่ฆ่าฤทธิ์แล้วเป็นยาถ่ายอ่างแรง ราชดัด ลูก ขม แก้กษัย บำรุงนํ้าดี ราชพฤกษ์ เนื้อในฝัก หวานเอียน ขับถ่ายอุจจาระ ขับเสมหะ (ใช้กับคนท้องได้) เร่ว น้อย – ใหญ่ ใบ ขม แก้ปัสสาวะพิการ ผล ขมเผ็ด แก้ไข้เพื่อดีและเสมหะ ลิ้นงูเห่า (ทองระอา) ใบ เย็น ตำกับสุราพอกแก้ปวดฝี ลำโพงกาสลัก (มะเขือบ้า) เมล็ด เมา กิน 2 – 3 เม็ด บำรุงประสาท เพิ่มความจำ ลำเจียก ดอก หอม บำรุงหัวใจ (เกสรทั้ง 9 พิ ลิ ภั บัว บุน จำ งา เจียก ดวน) ลำดวน ดอก หอม แก้ไข้ แก้ลม บำรุงหัวใจ อยู่ในพิกัดทั้ง 9 ส้มเสี้ยว ใบ เปรี้ยว ฟอกโลหิต ประจำเดือน สมุลแว้ง เปลือกต้น หอม แก้ลมวิงเวียน ใจสั่น แสมทะเล แก่น เค็ม ขับลมในกระดูก ขับโลหิตประจำเดือน แสมสาร แก่น ขม ระบายถ่ายเสมหะ ถ่ายกษัย สมอดีงู ผล ขม แก้พิษดี พิษโลหิต 9
สมอทะเล ใบ ผล ร้อน ถ่ายอุจจาระ ถ่ายลม สมอเทศ ผล เปรี้ยว ฝาด ระบายอ่อน ๆ ระบายเสมหะ(อยู่ในพิกัดสมอ 3 เภก ไทย เทศ) สมอไทย (สมออัพยา) ผล ฝาด เปรี้ยว ระบายอ่อน ๆ แก้ลมป่วง (อยู่ในพิกัด ตรีผลา เภก ไทย ป้อม) สมอพิเภก ผล ฝาด แก้ไข้เพื่อเสมหะ ไข้เจือลม (อยู่ในพิกัดตรีผลา ตรีสมอ) ระย่อม ราก ขมเมา แก้ปวดศรีษะ เนื่องจากความดันโลหิตสูง แก้คุ้มคลั่ง สมอร่องแรง ผล ขม ขับโลหอิตระดูให้ออกเป็นปกติ สลัดได ยาง เบื่อเมา ถ่ายอุจจาระ ถ่ายเสมหะ ด่าง ขมเมา แก้หืดไอ ผอมแห้ง แสลงใจ(
ลูกกระจี้ โกศกะกลิ้ง) เมล็ด เบื่อเมา บำรุงประสาท บำรุงหัวใจให้เต้นแรง สะแก เมล็ดใน เมาเบื่อ ขับพยาธิเส้นด้าย พยาธิไส้เดือน สะเดา ก้าน ขม บำรุงนํ้าดี แก้ร้อนในกระหายนํ้า ดอก ขม แก้พิษโลหิต กําเดา สารภี ดอก หอมเย็น ชูกําลัง บำรุงหัวใจ (อยู่ในเกสร ทั้ง 5 7 9) (พิ ลิ ภี บัว บุน,จำ งา,เจียก ดวน) สีเสียด ยาง ฝาด คุมธาตุ แก้บิดมูกเลือด หัสคุณไทย เปลือกต้น ร้อน ขับลมในลำไส้ โหระพา ทั้ง 5 หอมร้อน แก้ปวดท้อง ขับผายลม อบเชยต้น เปลือกต้น หอม บำรุงดวงจิต แก้อ่อนเพลีย อัคคีทวาร ใบ ขื่น แก้ปวดศรีษะ แก้ริสีดวง อ้อยแดง นํ้า หวาน แก้เสมหะ แก้หืด ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว 10
พืชจาพวก เถา-เครือ
กระดอม ลูก ขม บำรุงนํ้าดี กระพังโหม ใบ เถา เหม็น แก้ตานซาง กระเพียด (หนอนตายหยาก) ราก เมาเบื่อ แก้โรคผิวหนัง กวาวเครือ ขาว-แดง หัว เย็น บำรุงเนื้อหนังให้เต่งตึง บำรุงกําหนัด แกแล แก่น ขม บำรุงนํ้าเหลือง แก้พุพอง โกศพุงปลา ลูก ฝาด แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้อาเจียน กําแพงเจ็ดชั้น(ลุ่มนก) เถา เบื่อเมา ขับโลหิตระดูสตรี บำรุงโลหิต ขี้กาขาว – แดง ลูก ขม บำรุงนํ้าดี ดับพิษเสมหะและโลหิต คนทีสอ ใบ ขม บำรุงนํ้าดี ขับลม คัดเค้า เถา ฝาด แก้เสมหะ บำรุงโลหิต โคคลาน เถา ขม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ชะเอมไทย(ส้มป่อยหวาน) เนื้อไม้ หวาน แก้เสมหะในคอ แก้คอแห้ง ชิงช้าชาลี(บอระเพ็ดตัวผู้) เถา ขม แก้ไข้ทุกชนิด บำรุงกําลัง เจริญอาหาร(
เสมอโกษก้านพร้าว) หญ้านาง(ปู่เจ้าเขาเขียว,หญ้าภคินี) ราก ขม แก้ไข้ทุกชนิด ไข้พิษไข้เหนือ(อยู่ในเบญจโลกวิเชียร) ดีปลี ดอก ร้อน แก้ปถวีธาตุพิการ แก้ท้องร่วง เถา ร้อน แก้ปวดฟัน ปวดท้อง ตีนเป็ดเครือ(เถาเอ็นอ่อน) เถา ขม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้เส้นตึง ตำลึง(ผักแคบ ผักสี่บาท) ใบ เย็น ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ เถาวัลย์เปรียง เถา เบื่อเอียน ถ่ายเส้นเ ถ่ายกษัย แก้เส้นเลือดขอด เส้นตึง นมพิจิตร เถา ขม แก้ไข้ที่มีพิษ แก้ร้อนในกระหายนํ้า บำรุงนํ้านม บอระเพ็ด เถา ขม แก้ไข้ทุกชนิด แก้ร้อนในกระหายนํ้า(เสมอชิงช้าชาลี) พระขรรค์ไชยศรี(ฝนแสนห่า หนาวเดือนห้า) เถา เมาเบื่อ ขับเหงื่อ ระงับความร้อน พริกไทย เมล็ด เผ็ดร้อน แก้ลมอัมพฤกษ์ ลมมุตฆาต ลมลั่นในท้อง(ตรีกฏุก ขิง พริก ดี ) พลูคาว ใบ ร้อน แก้กามโรค แก้นํ้าเหลืองเสีย เพชรสังฆาต(ขันข้อ สามร้อยต่อ) เถา ร้อนขื่น แก้กระดูกแตก ขับลมในลำไส้ แก้ริดสีดวงทวาร มะกลํ่าตาหนู ราก เปรี้ยว แก้เสมหะในคอ แก้ไอ มะระขี้นก ใบ เถา ขม แก้พิษฝี แก้บวม มะลิ ดอก หอม ทำให้จิตใจแช่มชื่น แก้ไอ (เกสรทั้ง 5 พิ ลิ ภี บัว บุน) มะแว้งเครือ ผล ขม แก้ไอ ขับเสมหะ รางจืด (รางเย็น) ราก เย็น ถอนพิษเบื่อเมา แก้ไข้ตัวร้อน เล็บมือนาง ผล เบื่อเอียน ขับไส้เดือน ทั้ง 5 เบื่อเอียน ขับพยาธิ แก้พิษตานซาง ส้มป่อย ใบ เปรี้ยวฝาด ถ่ายเสมหะ ฟอกโลหิต สามสิบ(รากสามสิบ) ราก เย็น บำรุงกําลัง บำรุงตับปอด 11
สลอด เมล็ด เป็นยาถ่ายอ่างแรง ถ่ายมากเป็นอันตรายเวลาใช้ต้องฆ่าฤทธิ์ก่อน 1. เอาลูกสลอดห่อรวมข้าวเปลือก ใส่เกลือพอควรต้มจนข้าวเปลือก บาน 2.เอาลูกสลอดต้มกับใบมะขาม 1 กํามือ ใบส้มป่อย 1 กํามือ จนสุก หนุมานประสานกาย ใบ เย็น แก้ไอ แก้หอบหืด หางไหล ขาว – แดง เถา เอียน ถ่ายเสมหะและโลหิต บำรุง.โลหิต ถ่ายเส้นเอ็น อังกาบ ราก เฝื่อน แก้เสมหะ เจริญไฟธาตุ
พืชจาพวกหัว – เหง้า กระชาย หัว เผ็ดร้อน แก้ปากเปื่อย ขับระดู แก้ปวดมวนในท้อง แง่ง(รากใหญ่ติดหัว) เผ็ดร้อน แก้กามตายด้าน กระเช้าผีมด(หัวร้อยรู) หัว เย็น บำรุงหัวใจ ขับชีพจร กระดาดทั้ง 2 (แดง-ขาว) หัว เมา หุงกับนํ้าฝนใส่แผล กัดฝ้า กัดหนอง กินแก้เถาดานในท้อง กระทือ (บ้าน – ป่า) ห้ว-เหง้า ขมขื่น บำรุงนํ้านมสตรี แก้ปวดมวนในท้อง แก้บิด ขับลม (สรรพคุฯเสมอไพล) (หัวกระทือหมกไฟ ฝนกับนํ้าปูนใส กินแก้บิด) กระเทียม หัว ร้อน แก้ไอ แก้โรคผิวหนัง กลากเกลื้อน (เสมอโกศหัวบัว) กระวาน ใบ เผ็ดหอม ขับลม ขับเสมหะ แก้ไข้เชื่องซึม ลูก เผ็ด ขับเสมหะโลหิต และลม ขมิ้นชัน หัว ฝาด แก้ไข้เพื่อดี เพื้อคลั่ง แก้ท้องร่วง สมานแผล ขมิ้นอ้อย หัว ฝาด แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว สมานลำไส้ แก้ระดูขาว ข่าลิง เหง้า เผ็ด แก้กามโรค แก้จุกเสียดแน่นท้อง ข้าวเย็นเหนือ(เหลือง) หัว ราก หวาน แก้กามโรค แก้เส้นเอ็นพิการ ข้าวเย็นใต้(ขาว) หัว ราก หวาน แก้กามโรค แก้เส้นเอ็นพิการ ขิง เหง้า เผ็ด ขับลม แก้ปวดท้องจุกเสียด (เบญจกุล ดี ช้า สะ เจ ขิ) ดองดึง หัว ร้อนเมา แก้โรคเรื้อน คุดทะราด แก้ปวดข้อ ท้าวยายหม่อม(ปทุมราชา) หัว มัน บำรุงกําลัง บำรุงหัวใจ ทำหัวใจชุ่มชื่น บัวหลวง เกสร ฝาดหอม แก้ไข้รากสาด บำรุงคครภ์รักษา บำรุงหัวใจ(พิ ลิ ภี บัวบุน) 12
เปราะป่า หัว เผ็ดขม แก้ไข้ แก้หวัด ขับลมในลำไส้ (เสมอโกศนํ้าเต้า) ไพล หัว ฝาด ขับลมในลำไส้ แก้บิด เคล็ดขัดยอก ขับประจำเดือน มหากาฬ(ว่านมหากาฬ) หัว เย็น ดับพิษกาฬ ดับพิษร้อน อุตพิต หัว ขื่นคัน แก้ไอ ขับปัสสาวะ
พืชจาพวกผัก ผักกระชับ ราก จืด ระงับความร้อน แก้ไข้ขับปัสสาวะ ผักกระเฉด ใบ นม เย็น แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษอักเสบ ผักกาด (หัวไซเท่า) หัว เย็น แก้อาเจียนเป็นโลหิต ผักกาดนา ทั้งต้น เย็น กระทุ้งพิษภายใน แก้พิษตัวร้อน ผักโขมหนาม ราก เย็น แก้ชํ้าใน แก้ไข้ตัวร้อน ผักขวง(สะเดาดิน) ทั้งต้น ขม บำรุงนํ้าดี ระงับความร้อน ผักคราดหัวแหวน ทั้งต้น เบื่อ แก้พิษตานซาง แก้กระหายนํ้า บำรุงธาตุ ผักชีลา ลูก ขมฝาด แก้ไข้เนื่อจากซาง แก้กระหายนํ้า บำรุงธาตุ ราก หอม กระทุ้งพิษไข้หัว แก้ไอเจ็บคอ ผักชีล้อม เมล็ด ร้อนหอม ขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ ผักหนอก(บัวบก) ทั้งต้ม ขม บำรุงหัวใจ แก้ชํ้าใน ผักบุ้งข้น เถา ใบ ขื่น เย็น ถอมพิษลมเพ ลมพัด ผักแพวแดง ราก ร้อน แก้ลมในกระเพาะอหาร ผักหวานบ้าน ราก เย็น แก้ตัวร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้กลับ ผักเสี้ยนผี(นิพานไม่รู้กลับ) ทั้ง 5 ขม คุมธาตุแก้ลม แก้ปวดท้อง 13
จาพวกหญ้า
กกลังกา(กกขนาก) หัว ขม บำรุงธาตุ เจริญอาหาร กะเม็ง ราก เอียน ขับลมในลำไส้ และกระเพาะอาหาร ต้น เอียน ขับลมให้กระจาย แก้จุกเสียดแน่นท้อง ขลู่(หนาดวัว) ต้น เหม็น ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ ขอบชะนาง ทั้งต้น เมาร้อน ขับโลหิตประจำเดือน หญ้าคา ราก หวาน ขับปัสสาวะ แก้ร้อนในกระหายนํ้า โคกกระสุน(กาบินหนี) ต้น ใบ เค็ม ขับปัสสาวะ แก้กษัย แก้ปัสสาวะพิการ หญ้าชันกาด(หญ้าหวาย) หัว จืด แก้ทางเดินปัสสาวะ ปัสสาวะอักเสบ ขับปัสสาวะ หญ้าไซ ทั้งต้น จืด ขับฟอกโลหิตประจำเดือนในปกติ แก้ปวดมดลูก หญ้าดอกขาว(หมอน้อย) ต้น ขม ขับผายลมแก้ปวดท้อง หญ้าตีนนก ต้น ขม บำรุงนํ้าดี บำรุงธาตุ แก้ไข้เพื่อดี(เสมอโกฐขุฬาลัมพา) หญ้าใต้ใบ(ลูกใต้ใบ) ทั้งต้น ขม ระงับความร้อน แก้พิษไข้ โทงเทง(โคมจีน) ทั้ง 5 เย็น แก้ต่อมทอลซิลอักเสบ แก้เจ็บในคอ นํ้านมราชสวีห์ ต้น ขม แก้ปัสสาวะมีสีเหลืองแดงขุ่น บำรุงนํ้านม หญ้าหนวดแมว(พยับเมฆ) ต้น จืด ขับปัสสาวะ ขับนิ่ว แก้กษัย หญ้าปราบ(โด่ไม่รู้ล้ม) ทั้งต้น จืด แก้ไข้ แก้กษัย บำรุงกําลัง หญ้าฝรั่น เกสร ขมหอม บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต ชูกําลัง หญ้าพันงู ขาว ทั้งต้น จืด ช่วยย่อยอาหาร แก้ไข้ตรีโทษ หญ้าพันงูเขียว ทั้งต้น จืด ขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ หญ้าพองลม หัว จืด แก้ไข้ตัวร้อน กระสับกระส่าย หญ้าแห้วหมู หัว เผ็ดร้อน บำรุงธาตุ เจริญอาหาร บำรุงครรภ์รักษา
จาพวกว่าน ว่านชักมดลูก หัว ฝาด แก้มดลูกพิการ แก้ปวดมดลูก ว่านางคำ หัว ร้อนฝาด ขับลมในลำไส้ แก้ปวดท้อง ว่านนํ้า เหง้า ราก ร้อน หอม แก้บิด แก้ปวดท้อง ว่านมหาเมฆ หัว ฝาด แก้ปวดมดลูก แก้มดลูกอักเสบ ว่าสากเหล็ก หัว ราก ขมเมา แก้มดลูกอักเสบ ชักมดลูกเข้าอู่ ว่านหางจระเข้ ราก เหง้า เย็นเบื่อ แก้กามโรคก แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ ยาง ทำเป็นยาดำ ใช้เป็นยาถ่าย ว่านงาช้าง(หอกสุรกาฬ) ทั้งต้น เฝื่อนร้อน แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วย ผม เนื้อ หนัง กระดูก ว่านหอยแครง(ว่านแสงอาทิตย์) ใบ เย็น แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นเลือด 14
จาพวกเห็ด
เห็ดกระถินพิมาน เย็น แก้เริม งูสวัด ไฟลามทุ่ง เห็ดโคน เย็นหวาน ชูกําลัง บำรุงร่างกาย แก้ชํ้าใน เห็ดฟาง เย็นหวาน ชูกําลัง บำรุงร่างกาย แก้ชํ้าใน เห็นเผาะ เย็นหวาน ชูกําลัง บำรุงร่างกาย แก้ชํ้าใน เห็ดขี้ควาย เมาเบื่อ แก้ลมละเอียด แก้นอนไม่หลับ
สัตว์วัตถุ สัตว์บก แมลงสาบ ขี้(ในฉางข้าว) หอม(คั่ว) แก้ลิ้นขาวเป็นฝ้าละออง เม็ดยอดในปาก กวาง เขาแก่ เย็น แก้ไข้กาฬ ไข้พิษ เขาอ่อน เย็น บำรุงกําลัง บำรุงกําหนัด ควายเผือก กระดูก เย็น โรคอันเกิดจากกระจำพิษนํ้าเหลือง เข้าข้อออกดอก วัวป่า เขา เย็น แก้ตัวร้อน ดับพิษไข้ แก้พิษกาฬ งูเห่า กระดูก (ก่อนปรุงต้องย่างไฟเสียก่อน) แก้โรคกษัยปวดเมื่อย บำรุงกําลัง เสือ กระดูก บำรุงกระดูก ไขข้อ แก้ปวดเมื่อยหัวเข่า หมี เขี้ยว ดับพิษ พิษอักเสบ แก้พิษตานซาง ช้าง กระดูก โรคเรื้อน แก้โรคอันบังเกิดจากกระดูก วัวดำ มูล ดับพิษร้อนถอนพิษไข้ทั้งปวง แก้ไฟลามทุ่ง สัตว์น้า ปลาช่อน ดี ขม แก้ตาต้อตาแดง หางตาแห้ง แก้โรคในปาก ปลาหมอ ทั้งตัว แก้กษัยปลาหมอ ดีแก้พยาธิกิน ปลากระเบน หนัง ขับเลือดเน่าร้าย หลังคลอดบุตร ปลาพยูน เขี้ยว แก้พิษไข้กาฬ พิษไข้ซาง ปลาวาฬ นํ้ากาม(อัมพันทอง) บำรุงกําลัง บำรุงหัวใจ ตะพาบนํ้า ดี ขับลมและเลือด ปูนา ทั้งตัว(ตำผสมสุรา) แก้ชํ้าใน กระจายโลหิต จระเข้ ดี ขับเลือดร้าย ขับนํ้าคาวปลา เต่านา ดัว แก้ตับทรุด แก้ม้ามโต กระดองอก ถอนพิษฟกบวม อักเสบ ปลาหมึก กระดอง(ลิ้นทะเล) แก้เม็ดยอดในปาก กัดสิวฝ้า 15
หอยต่าง ๆ เปลือก แก้โรคในลำไส้ ม้านํ้า กระดูก แก้โรคไต แก้ปวดหลัง
สัตว์อากาศ ผึ้ง นํ้าหวาน หวาน บำรุงร่างกาย บำรุงกําลัง นก(อีกา) กระดูก ขน แก้พิษกาฬ ไข้กาฬ นางแอ่น รัง บำรุงกําลัง บำรุงกําหนัด แก้อ่อนเพลีย นกจอก ทั้งตัว(ถอนขน) บำรุงกําลัง บำรุงกําหนัด นกพิราบ ขี้ แก้พิษไข้อันเกิดจากตานซาง นกยูง ขน(แวว) แก้ซางลิ้นขาว เป็นฝ้า ค้างคาวแม่ไก่ เลือด บำรุงโลหิต แก้โรคโลหิตจาง ผอมแห้ง นกกานํ้า ดี แก้โรคหนังศรีษะพิการ แก้ผมร่วง ธาตุ ธาตุสาลายตัวง่าย กํามะถันเหลือง แก้จุกเสียดในโรคป่วง แก้โรคผิวหนังพุพอง กํามะถันแดง แก้แผลเปื่อยลาม ผสมเหล้าทาดับพิษไข้กาฬ สารส้ม สมานแผลทั้งภายนอกและภายใน ชะล้างระดูขาว เกลือสินเธาว์ แก้พรรดึก แก้เมือกมันในลำไส้ ดีเกลือ ถ่ายท้องผูก แก้โรคกษัย ทำให้เอ็นหย่อน เกลือ บำรุงธาตุทั้ง 4 แก้นํ้าดีพิการ นํ้าเหลืองเสีย พิมเสนเกล็ด แก้ลมวิงเวียน บำรุงหัวใจ ดินรังหมาร่า แก้กระหายนํ้า ดินสอพอง (สะตุก่อนใช้) ห้ามเหงื่อ แก้เม็ดผดผื่นคัน ดินถนำถํ้า แก้ตาแฉะ ตาอักเสบ ดินถนำส้วม แก้ตาแฉะ ตาอักเสบ ตะกั่วนม (ตะกั่วแข็ง) ผสมนํ้ามันรักษาบาดแผล แก้พิษอักเสบ 16
ธาตุสลายตัวยาก
เหล็ก สนิม(ต้องสะตุ) บำรุงโลหิต แก้ตับทรุด ม้ามโต แก้วแกลบ ขับปัสสาวะ แก้พิษโลหิต และโรคตา ทองคำ บำรุงเนื้อหนังให้เจริญ หินปะการัง แก้พิษไข้ ไข้กาฬ ฝีมีพิษอักเสบ บัลลังศิลา แก้พิษปวดแสบปวดร้อน นมผา แก้ตาอักเสบขุ่นมัว หรดาลกลีบทอง แก้เม็ดยอดในปาก แก้ตานซางในเด็ก ศิลายอนตัวผู้ แก้เสมหะ แก้ท้องเสีย ไข้อันเกิดแต่ดี ศิลายอนตัวเมีย แก้ไข้ฟกบวม แก้ฝีเส้น ฝีเอ็น 17
ตัวยาที่เรียกได้หลายชื่อ *****
ต้นทิ้งถ่อน - พระยาฉัตรทัน แก่นขนุน - กรัก หนาวเดือนห้า - พระขรรค์ไชยศรี กําแพงเจ็ดชั้น - ตะลุ่มนก กระพังโหมใหญ่ - ตูดหมู กระเช้าผีมด - หัวร้อยรู กระพังโหมเล็ก - ตูดหมา ต้นกําลังวัวเถลิง - กําลังทรพี กระพังโหมน้อย - ขี้หมาข้างรั้ว ต้นกําลังหนุมาน - กําลังราชสีห์ ผักกระเฉด - ผักรู้นอน กันเกรา - ตำเสา เถาหญ้านาง - ปู่เจ้าเขาเขียว (หญ้าภัคคินี) ขอบชะนางแดง - หนอนตายหยากแดง กํามะถันเหลือง - สุพรรณเหลือง (มาดเหลือง) ขอบชะนางขาว - หนอนตายหยากขาว เจตมูลเพลิง - ลูกใต้ดิน ดอกสลิด - ดอกขจร เปรียงพะโค - นํ้ามันไขข้อกระดูกโค ดอกคำฝอย - ดอกคำยอง หยากไย่ไฟ
(หญ้ายองไฟ) - อยู่หลังคา(นมจาก) ฆ้องสามย่านตัวผู้ - ควํ่าตายหงายเป็น สุรา - กูอ้ายบ้า ฆ้องสามย่านตัวเมีย - ส้มกระเช้า ต้นปีบ(กาสะลอง) - ก้องกลางดง ช้างงาเดียว - หนามคาใบ เถามะระขี้นก - ผักไห่ ตีนเป็ดดต้น - พระยาสัตตบัน ก้างปลา - ปู่เจ้าคาคลอง เม็ดเทียนขาว - ยี่หร่า เถากระไตลิง - เถากระไดวอก ต้นโทงเทง - โคมจีน (โคมญี่ปุ่น) กระบือเจ็ดตัว - กระทู้เจ็ดแบก ผักเสี้ยนผี - นิพพานไม่รู้กลับ หญ้าพองลม - ปู่เจ้าลอยท่าน หางไหลแดง - กะลำเพาะ กาสามปีก - กาจับหลัก (หญ้าสองปล้อง) เทียนตาตั๊กแตน - ผีกชีลาว ต้นกําลังช้างเผือก - พระยาช้างเผือก สอมร่องแร่ง - สมอก้านยาวห้อยร่องแรง ต้นกําลังเสือโคร่ง - กําลังพระยาเสือโคร่ง บัวบก - ผักหนอก ตะโกนา - พระยาช้างดำ ต้นกรรณิการ์ - ต้นสุพรรณิกา ร้อนเดือนห้า - มะไฟเดือนห้า ดอกคำไทย - ดอกชาติ ผักบุ้ง - ผักทอดยอด ต้นเหงือกปลาหมอ - ต้นแก้มคอ ต้นชิงชี่ - ปู่เจ้าสมิงกุย ต้นจามจุรี - ก้ามกราม,ก้ามปู ท้าวยายหม่อม - ประทุมราชา ต้นตีนเป็ดเครือ - เถาเอ็นอ่อน ต้นช้าพลู - ผักอีไร ต้นตีนเป็ดนํ้า - พะเนียงนํ้า ผักเป็ด - กินตีนท่า ต้นเทียนเยาวพานี - ผักชีกระเหรี่ยง ขี้ยาฝิ่น - ขี้คารู ต้นทองระอา - ลิ้นงูเห่า นํ้าครำ - นํ้าไขเสนียด หางไหลขาว - โล่ติ้น ต้นชะเอม - อ้อยสามสวน สมออัพยา - สมอไทย โคกกระสุน - กาบินหนี บอระเพ็ดตัวผู้ - ชิงช้าชาลี เกลือกระตังมูตร - เกลือเยี่ยว (บอระเพ็ดตัวเมียมีตุ่มติด ๆ กัน แต่ ตัวผู้ไม่มีถ้ามีห่างกันมาก) 18
 
ตัวยาที่มีสรรพคุณใกล้เคียงกัน ใช้แทนกันได้ ******
โกศสอ - ข่าลิง มะกรูด - ส้มเช้ง โกศเขมา - ทรงบาดาล เมล็ดสลอด - พาดไฉน โกศหัวบัว - หัวกระเทียม เข็มทอง - เข็มขาว โกศเชียง - ไพล ฝิ่นต้น - ผิ่นเครือ โกศจุฬาลัมพา - หญ้าตีนนก ดองดึง - ผักโหมแดง โกศกระดูก - หัวกระทือ ลูกกรวย - ลูกปิด โกศก้านพร้าว - ชิงช้าชาลี มะแว้งต้น - มะเว้งเครือ โกศนํ้าเต้า - หัวเปราะป่า นํ้าตาลทราย - นํ้าตาลกรวด กะเม็ง - ผักคราด มะไฟเดือนห้า - หญ้าปากควาย กะเพรา - แมงลัก ผักเสี้ยนผีทั้ง 2 - หญ้าพันงูทั้ง 2 แก่นประดู่ - แก่นมะซาง เกลือสมุทร - เกลือประสะ เกลือสินเธาว์ - สมอททั้ง 3 กาหลง - จิก ดีปลี - ขิง ขมิ้นอ้อย - ขมิ้นชัน บอระเพ็ด - ชิงช้าชาลี หนอนตายหยาก - กระเพียด ยางเทพธาโร - ยางสลัดได ด่างสลัดได - ด่างโคกกระสุน เปลือกตาเสือ - เปลือกนทรี นํ้ามะกรูด - นํ้ามะนาว กานพลู - ลูกจันทน์ เปลือกแคแดง - เปลือกแคขาว หัสคุณเทศ - หัสคุณไทย สารส้ม - เหง้าสัปปะรด โคกกระสุน - นมพิจิตร ใบเงิน - ใบทอง
การเก็บยา ( เพื่อการอนุรักษ์ และคุณภาพของตัวยา ) 1. การเก็บยาตามฤดู วสันตฤดู (ฤดูฝน) เก็บ ใบ ดอก ลูก(ผล) หรือ ฝัก เหมันตฤดู (ฤดูหนาว) เก็บ เปลือก กระพี้ และ เนื้อไม้ คิมหันฤดู (ฤดูร้อน) เก็บ หัว เหง้า แก่น และ ราก แนวจำ แบ่งต้นไม้เป็น 3 ส่วน ฝน – ใบ ดอก ลูก (ผล) (ได้นํ้า ย่อมให้ ใบ ดอก ลูก) หนาว – เปลือก กระพี้ เนื้อไม้ (หนาวต้อองห่มผ้า) ร้อน - หัว เหง้า แก่น ราก (ร้อนต้องหลบอยู่ในร่ม) 19
2. การเก็บยาตามทิศ ทั้ง 4 ******
เหนือ
แนวจา พฤหัสบดี เหนือ - พฤหัสบดี (อยู่เหนือหัว) ใต้ - พุธ ศุกร์ (สระอุ) ตะวันตก ตะวันออก ออก - อาทิตย์ อังคาร ( อ ) จันทร์,เสาร์ อาทิตย์,อังคาร ตก - จันทร์ เสาร์ (ทิศที่เหลือ) ใต้ พุธ , ศุกร์ 3. การเก็บยาตามวันเวลา วัน เช้า สาย เที่ยง เย็น แนวจา ***** อาทิตย์ ต้น ใบ ราก เปลือก อาทิตย์ ต บ ร ป ต บ ร ป จันทร์ ราก แก่น ใบ เปลือก จันทร์ รักบัวป้า รักก่บุญปั๋น อังคาร ใบ เปลือก ต้น ราก อังคาร บัวป้าตูรัก บุญปั๋นต้องรัก พุธ ราก เปลือก ต้น แก่น พุธ รักป้าต้องกิน รักปั๋นต้องกิน พฤหัส แก่น ใบ ราก เปลือก พฤหัส กูบ้ารักป้า กูบ้ารักป้า ศุกร์ ใบ ราก เปลือก ต้น ศุกร์ บ้ารักป้าตู บ้ารักป้าตู เสาร์ ราก ต้น เปลือก ใบ เสาร์ รู้ตัวป้าบ้า รู้ตัวป้าบ้า 4. เก็บยาตามกาล (ยาม 1 เริ่มนับจาก 6 โมงเช้า ตามเข็มนาฬิกา และ 6 โมง เย็น) กลางวัน กลางคืน ยาม 1 06.00 – 09.00 ใบ ดอก ลูก ยาม 1 18.00 - 21.00 ราก ยาม 2 09.00 - 12.00 กิ่ง ก้าน ยาม 2 21.00 - 24.00 ต้น เปลือก แก่น ยาม 3 12.00 – 15.00 ต้น เปลือก แก่น ยาม 3 24.00 - 03.00 กิ่ง ก้าน ยาม 4 15.00 – 18.00 ราก ยาม 4 03.00 - 06.00 ใบ ดอก ลูก แนวจา **** จำเฉพาะกลางวัน 2 12 3 2 24 3 แล้วกลับด้าน ก ก ต ป ก ต ป ก กก 9 3 กลับด้านแฉพาะ 21 15 บ ด ล ร วงกลม ร บ ด ล 1 6 4 1 18 4 กลางวัน กลางคืน 20
ตัวยาประจาธาตุ (ท่องกลอนเบญจกูล) *******
ปัพพะตัง ยังดีปลี อชิณโรค
ปถวี (ดิน) พิการ มีดีปลีประจาธาตุ 20 ส่วน อุธธายก รากช้าพลู สู้เมื่อยข้าน(เมื่อยขบ) อาโป(น้า)พิการ มีรากช้าพลูประจาธาตุ 12 ส่วน บุพพเทวา เสมหะเฉา เถาสะคาน(เถาสะค้าน) วาโย(ลม)พิการ มีเถาสะค้านประจาธาตุ 6 ส่วน บุพพรตาน เจตมูล เกิดผลดี เตโช(ไฟ)พิการ มีเจตมูลเพลิงประจาธาตุ 4 ส่วน มหิทธิธรรม กินขิง ยิงตรีโทษ อากาศธาตุพิการ มีเหง้าขิงประจาธาตุ 10 ส่วน มุรธาธร รวมหมด ธาตุทั้งสี่ ดินยี่สิบ นํ้าสิบสอง ลมหกมี ธาตุไฟสี่ เบญจกูล อากาศสิบ ตัวยาแก้ตามธาตุ แนวจา ******** ดินพิการ (ปถวี) - ฝาด หวาน มัน เค็ม ปถวี พิการฝาด หวาน มันเค็ม นํ้าพิการ (อาโป) - เปรี้ยว ขม เมาเบื่อ อาโปเต็ม เปรี้ยวส้ม ขมเมาเบื่อ ลมพิการ (วาโย) - สุขุม เผ็ด ร้อน วาโยลม สุขุมเด็ด เ ผ็ดร้อนเจือ ไฟพิการ (เตโช) - จืด เย็น เตโชเชื่อ จืดเย็น เป็นรสยา สมุนไพรในสาธารสุขมูลฐาน (นึกชื่อได้ต้องนึกถึงรูปร่างของสมุนไพรได้ เพราะเวลาสอบภาคปฏิบัติจะช่วยได้มาก) ชื่อ ส่วนที่ใช้ รส สรรพคุณ กระเทียม หัวใต้ดิน เผ็ดร้อน แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ขับเสมหะ รักษากลากเกลื้อน กระเจี๊ยบแดง กลีบเลี้ยง(รองดอก) เปรี้ยว ขับเสมหะ แก้ขัดเบา กระวาน ผลแก่ เผ็ดร้อน แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ กระทือ หัวเหง้าแก่สด ขม ขับลมแก้ปวดมวน แน่นท้อง แก้บิด กระชาย เหง้าใต้ดิน เผ็ดร้อนขม แก้ปวดมวนท้อง แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ กระเพรา ใบสดหรือแห้ง เผ็ดร้อน แก้ท้องอืดท้องเ ฟ้อ กล้วยนํ้าหว้า ผลดิบ/ห่าม ฝาด แก้ท้องเสียชนิดไม่รุนแรง กานพลู ดอกแห้ง เผ็ดร้อน ขับลม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ข้า เหง้าแก่สด/แห้ง เผ็ดปร่า ขับลม แก้บวม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ขิง เหง้าแก่สด/แห้ง หวานเผ็ดร้อน แก้ลมจุกเสียด แก้เสมหะ ขลู่ ทั้ง 5 แก้ปัสสาวะพิการ ขัดเบา ขมิ้น เหง้าสด/แห้ง ฝาด แก้โรคผิวหนัง ท้องอืดท้องเฟ้อ ขี้เหล็ก ใบอ่อน/ดอก ขม ช่วยระบายท้อง แก้นอนไม่หลับ คูน(ราชพฤกษ์) เนื้อในฝักแก่ หวานเอียน แก้ท้องผูก เป็นยาระบาย(ที่ใช้ในคนท้อ องได้) ชุมเห็ดเทศ ดอก ใบ สด/แห้ง เบื่อเอียน แก้กลากเกลื้อน ชุมเห็ดไทย เมล็ดแห้งคั่วไฟ ระบาย ขับปัสสาวะ ดีปลี ผล(ดอก)แก่แห้ง บำรุงธาตุ ขับลม ตำลึง ใบสด เย็น แก้อักเสบจากแมลงกัดต่อย 21
ตะไคร้ ลำต้น/เหง้า ปร่า บำรุงไฟธาตุ แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ เทียนบ้าน ใบสด/ราก ตำพอก แก้เล็บขบ ฝี พุพอง ทองพันชั่ง ใบสด/ราก ดับพิษไข้ กลากเกลื้อน ทับทิม เปลือกผลแห้ง ฝาด แก้ท้องเดิน บิด น้อยหน่า ใบสด/เมล็ด กลากเกลื้อน ฆ่าเหา บอระเพ็ด เถา/ลำต้นสด ขมจัด แก้ไข้ทุกชนิด เจริญอาหาร บัวบก ต้นสด/ใบสด ขมเล็กน้อย รักษาแผลไฟไหม้ นํ้าร้อนลวก ปลาไหลเผือก รากแห้ง ขมจัด เบื่อเมา แก้ไข้ ฝรั่ง ใบแก่สด/ลูกอ่อน ฝาด แก้ท้องเสีย ผักบุ้งทะเล ใบ/เถาสด ถอนพิษลมเพลมพัด แก้คันผิวหนัง เพกา เมล็ด แก้ไอ ขับเสมหะ พญายอ ใบ จืด แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย แก้อักเสบเฉพาะที่ ไพล เหง้าแก่จัด แก้ฟดบวม เคล็ดขัดยอก ขับลม พลู ใบสด เผ็ด ฆ่าเชื้อโรค ขับลม แก้ลมพิษ ฟักทอง เมล็ดแก่ มัน ยาถ่ายพยาธิ ฟ้าทะลายโจร ใบ ขม แก้เจ็บคอ ท้องเสีย มะเกลือ ผลดิบสด เบื่อเมา ถ่ายพยาธิตัวตืด (ใช้ตามอายุ แต่ไม่เกิน 25 ผล) มะขาม เนื้อฝักแก่/เมล็ด เปรี้ยว/มัน แก้ท้องผูก ขับเสมหะ ขับพยาธิไส้เดือน มะขามแขก ใบแห้ง/ฝักแห้ง ระบายถ่ายท้อง มะคำดีควาย ผลแก่ ขม แก้รังแค แก้กาฬภายใน มะนาว ผลสุก/เปลือก เปรี้ยว/ขม ขับเสมหะ ขับลม มะพร้าว นํ้ามัน มัน แก้ปวดเมื่อยตามเส้น มะแว้งเครือ ผลแก่สด ขม กัดเสมหะ แก้ไอ มะแว้งต้น ผลแก่สด ขม กัดเสมหะ แก้ไอ มะหาด แก่นต้นมะหาด ขับพยาธิตัวตืด แก้ผื่นคัน(ต้มแก่นเอาฟอง) มังคุด เปลือกผลแห้ง ฝาด แก้ท้องเสีย แก้บิด ยอ ผลดิบ/ห่าม ขมเล็กน้อย แก้อาเจียน บำรุงธาตุ ย่านาง รากแห้ง ขม แก้ไข้ทุกชนิด เร่ว เมล็ดใน เผ็ดปร่า แก้อาเจียน บำรุงธาตุ เล็บมือนาง เมล็ด เอียน ขับพยาธิไส้เดือน ว่านหางจระเข้ วุ้นจากใบ จืดเย็น รักษาแผลไฟไหม้ นํ้าร้อนลวก สะแก เมล็ดแก่ ขับพยาธิไส้เดือน สัปปะรด เหง้า หวานเย็น ขับปัสสาวะ แก้ขัดเบา เสลดพังพอน ใบสด ขม แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย สีเสียดเหนือ ก้อนสีเสียด ฝาดสมาน แก้ท้องเดิน หญ้าคา ราก จืด ขับปัสสาวะ หญ้าหนวดแมว ใบ ขับปัสสาวะ แก้ขัดเบา (ห้ามใช้กับคนที่เป็นโรคหัวใจ) 22
แห้วหมู หัวเหง้า เผ็ดขม ขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ อ้อยแดง ลำต้น หวานขม แก้ปัสสาวะพิการ แก้ขัดเบา
สีผสมอาหารจากธรรมชาติ กระเจี๊ยบแดง สีแดงเข้ม ใช้กลีบเลี้ยงต้มเคี่ยว ขมิ้น สีเหลืองเข้ม เหง้าสดบดเติมนํ้า คำฝอย สีเหลือส้ม ดอกแก่ชงนํ้าร้อน คำแสด สีแสด เมล็ดแช่นํ้า หรือบดแช่นํ้า แล้วกรองกาก เตย สีเขียว ใบมาตำเติมนํ้า ฝาง สีชมพูเข้ม แก่นแช่นํ้า อัญชัน สีนํ้าเงิน กลีบดอกตำเติมนํ้า (+นํ้ามะนาว จะได้สีม่วง) เปลือกส้ม 8 ประการ 1. เปลือกส้มซ่า 2. เปลือกส้มเกลี้ยง 3. เปลือกส้มแก้ว 4. เปลือกส้มจุก 5. เปลือกส้มเขียวหวาน 6. เปลือกส้มเหม็น 7. เปลือกส้มมะแป้น 8. เปลือกส้มตรังกานู. ผิวส้ม 8 ประการ 1. ผิวมะกรูด 2. ผิวมะนาว 3. ผิวส้มโอ 4. ผิวส้มซ่า 5. ผิวส้มเขียวหวาน 6. ผิวส้มตรังกานู 7. ผิวส้มมะงั่ว 8. ผิวส้มจีน 23
บทที่ 3 สรรพคุณเภสัช
สรรพคุณเภสัช คือ การรู้จักสรรพคุณของวัตถุที่จะนำมาใช้เป็นยารักษาโรค (หลักสำคัญที่จะทำให้รู้สรรพคุณยา คือจะต้องรู้จักรสของตัวยาก่อน จึงจะสามารถบอกสรรพคุณของยาได้) การจำแนกรสยาแบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ คือ
1.
รสประธาน คือ รสของตำรับยาที่
 
2.
รสของตัวยา ตามคัมภีร์แบ่งออกเป็น 4 รส 6 รส 8 รส และ 9 รส
 
รสประธาน
คือ รสของตำรับยาที่ปรุงแล้ว มี 3 รส คือ รสยา ประจำฤดู สรรพคุณ ตัวอย่าง รสร้อน ฝน (วสันต์) แก้ทางวาโย แก้ลมกองหยาบ ขับผายลม เบญจกุล ตรีกฏุก (แสลงโรไข้ที่มีพิษร้อน) บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต ยาไฟประลัยกัลล์ ฯลฯ รสเย็น ร้อน (คิมหันต์) แก้ทางเตโช แก้ไข้พิษ ไข้กาฬ ดับพิษร้อน ยามหานิล ยามหากาฬ (แสลงโรคลม) ยาเขียว ฯลฯ รสสุขุม หนาว (เหมันต์) แก้ทางอาโปธาตุ เสมหะ และโลหิต ยาหอมอินทจักร (แสลงโรคที่มีพิษร้อนจัด) แก้กองลมละเอียด ยาหอมเนาวโกศ ฯลฯ แนวจา เย็นแก้ร้อน ร้อนแก้ลม สุขุมแก้น้า รสของยา คัมภีร์ธาตุวิภังค์ มี 4 รส คือ ฝาด เผ็ด เค็ม เปรี้ยว คัมภีร์วาโยคสาร มี 6 รส คือ ฝาด เผ็ด เค็ม เปรี้ยว หวาน ขม คัมภีร์ธาตุวิวร มี 8 รส คือ ฝาด เผ็ด เค็ม เปรี้ยว หวาน ขม หอม มัน โลกนิทาน มี 9 รส คือ ฝาดๆ เผ็ด เค็ม เปรี้ยว หวาน ขม หอม มัน เมา แนวจา (หอม หอมเย็น เมา เมาเบื่อ) แบ่งรสออกเป็น 3 ช่วง คือ ฝาด เผ็ด เค็ม เปรี้ยว หวาน ขม หอม มัน เมา ขยายความ คัมภีร์วรโยคสาร มักออกสอบเป็นภาษาบาลี ที่จะต้องจาให้ขึ้นใจ คือ ***** มธุระ หวาน อัมพิระ - เปรี้ยว ลวณะ เค็ม กฏุก เผ็ด ติตติกะ ขม กาสาวะ ฝาด (มธุ - หวาน อัม - เปรี้ยว ลว เค็ม กฏุก - เผ็ด ติต ขม กาสา ฝาด) 24
รสยาธาตุวิภังค์ 4 รส รสยาธาตุวิวรณ์ 8 รส
รสฝาด ซาบ ไปตามเนื้อ เอ็นเส้น รสฝาด ซาบ เนื้อ รสเผ็ด ซาบ ไปตามผิวหนัง ทุกเส้นขน รสเผ็ด ซาบ กระดูก รสเค็ม ซาบ เส้นเอ็น กระดูก สรรพางค์กาย รสเค็ม ซาบ เส้นเอ็น รสเปรี้ยว ซาบ เส้นเอ็นทั่วสรรพางค์กาย รสเปรี้ยว ซาบ ลำไส้น้อย รสขม ซาบ ตามผิวหนัง รสหวาน ซาบ ลำไส้ใหญ่ หอมเย็น ซาบ หัวใจ รสมัน ซาบ ข้อต่อ
รสยา 9 รส ฝาด ซาบไปตามผิวเนื้อ เส้นเอ็น เจริญไฟธาตุ แก้กระหายนํ้า มีฤทธิทางสมานแผล เผ็ด ซาบไปตามผิว ขน กระดูก ระงับความเกลียดคร้าน แก้ลมจุกเสียด ขับลม บำรุงธาตุ เค็ม ซาบไปที่เอ็น กระดูกก เผาเสมหะ แก้โรคผิวหนัง นํ้าเหลือง ชำระเมือกมันในลำไส้ เปรี้ยว ซาบไปที่เส้นเอ็น ลำไส้น้อย แก้เสมหะพิการเหนียว แก้ไอ ท้องผูก ระบาย ฟอกโลหิต ขม ซาบไปที่ผิวหนัง เจริญไฟธาตุ แก้ร้อนในกระหายนํ้า แก้ในทางโลหิต ดี เจริญอาหาร หวาน ซาบไปที่ลำไส้ใหญ่ เนื้อ ช่วยเจริญอาหาร บำรุงหัวใจ กล้ามเนื้อ แก้เสมหะแห้ง หอมเย็น ซาบไปที่หัวใจ บำรุงหัวใจ ตับปอด บำรุงครรภ์ แก้อ่อนเพลีย ชูกําลัง มัน ซาบไปที่ข้อต่อ เส้นเอ็น แก้เอ็นพิการ บำรุงเส้นเอ็น แก้ปวดเมื่อย บำรุงไขข้อ เมาเบื่อ แก้พิษ พิษดี พิษเสมหะ พิษโลหิต พิษแมลงสัตว์กัดต่อย **นอกจากยา 9 รส แล้ว ท่านยังจัดยารสจืดเพิ่มอีก สำหรับแก้ในทางเตโช ขับปัสสาวะ ดับพิษร้อน** แนวจา (ท่องจำให้ขึ้นใจแล้วนำไปประยุกต์ใช้บอกสรรพคุณ) ****** รสฝาด ขอบสมาน รสหวาน ซาบตามเนื้อ แก้พิษ ต้องเมาเบื่อ รสขมเพื่อ โลหิต (ดี ) เป็น เผ็ดร้อน ใช้แก้ลม รสมันข่ม ทางเส้นเอ็น หัวใจ ใช้หอมเย็น รสเค็มเด่น ทางผิวหนัง รสเปรี้ยว ขับเสมหะ ปัสสาวะ ใช้จืดพัง รสไข้ ได้เร็วจัง สิบรสฟัง จำให้ดี คุณสมบัติของยาแต่ละรสที่แสลงกับโรค (ท่องจำให้ขึ้นใจ) ****** ฝาด เผ็ด ขม ------ ลมกําเริบ เผ็ด เปรี้ยว เค็ม ------ ดีกําเริบ หวาน เปรี้ยว เค็ม ------ เสลดกําเริบ 25
รสของยา 9 รส ที่แสลงกับโรค ******
รสฝาด แสลง โรงท้องผูก โรคลม รสหวาน แสลง เสมหะเฟื่อง บาดแผล รสเมาเบื่อ แสลง โรคหัวใจพิการ ไอ รสขม แสลง โรคหัวใจพิการ โรคลม รสเผ็ดร้อน แสลง ไข้มีพิษร้อน เพ้อคลั่ง รสมัน แสลง เสมหะพิการ ไอ หอบหืด รสหอมเย็น แสลง โรคลมจุกเสียด ลมป่วง รสเค็ม แสลง อุจจาระธาตุพิการ โรคไต รสเปรี้ยว แสลง โรคนํ้าเหลือง ท้องเสีย
รสยาแก้ตามวัย วัย อายุ สมุฏฐาน รสยาที่ใช้แก้ 1. ปฐมวัย (ต้น) แรกเกิด 16 ปี เสมหะ เปรี้ยว ขม หวาน 2. มัชฌิมวัย (กลาง) 16 ปี 32 ปี ดี โลหิต เปรี้ยว ฝาด เค็ม ขม 3. ปัจจฉิมวัย (ท้าย) 32 ปี ตาย ลม ร้อน ฝาด เค็ม ขม หอม แนวจา ****** ปฐมวัย ใช้ยา เปรี้ยว หวาน ขม (สมุฏฐานเสมหะ) มัชฌิมล้ม เปรี้ยว ฝาด เค็ม เข้ม ขม หา (สมุฏฐาน ดี โลหิต) ปัจฉิมวัย ไข้เพื่อลม อาโปมา (สมุฏฐานวาโย ลม) ใช้รสยา ร้อน ขม เค็ม ฝาด หอม มา รสยาแก้ตามกาล 1. คิมหันต์ฤดู (ร้อน) เตโชธาตุพิการ แก้ด้วยรสยา จืด เย็น 2. วสันต์ฤดู (ฝน) วาโยธาตุพิการ แก้ด้วยรสยา ร้อน สุขุม 3. เหมันต์ฤดุ (หนาว อาโปธาตุพิการ แก้ด้วยรสยา เปรี้ยว สุขุม แนวจา คิมหัน (ร้อน) เตโชพิการ ปิตตะ ด 4 จืด เย็น ด 8 เหมันต์(หนาว) เปรี้ยว ร้อน วสัน (ฝน) อาโปพิการ สุขุม สุขุม วาโย ปิตตะ พิการ เสมหะ ด 12 26
รสยาแก้ตามธาตุ แนวจา *****
ดิน (ปถวี) พิการ - ยารสฝาด หวาน มัน เค็ม ปถวี พิการฝาด หวาน มัน เค็ม นํ้า (อาโป) พิการ - ยารสเปรี้ยว ขม เมาเบื่อ อาโปเต็ม เปรี้ยวส้ม ขม เมาเบื่อ ลม (วาโย) พิการ - รสยาสุขุม เผ็ด ร้อน วาโยลม สุขุมเด็ด เผ็ดร้อนเจือ ไฟ (เตโช) พิการ - รสยา จืด เย็น เตโชเชื่อ จืด เย็น เป็นรสยา
รสยาแก้ตามกาล 3 ( สังเกตการณ์ดำเนินชิวิตของคนเรา ) ช่วงเวลา กลางวัน กลางคืน โรคที่เกิด รสยาที่แก้ ยาม 1 06 - 10 18 - 22 เสมหะ เปรี้ยว ยาม 2 10 - 14 22 - 02 โลหิต-ดี ขม ยาม 3 14 - 18 02 - 06 ลม ร้อน แนวจา ยาม 2 10 ปิตตะ 2 โลหิต-ดี ขม ยาม 1 เสมหะ วาตะ ยาม 3 เปรี้ยว ร้อน 6 รสยาแก้ตามกาล 4 (สังเกตการณ์ดำเนินชีวิตประจำวันของคนเรา) กลางวัน กลางคืน สมุฏฐานโรค โรคที่เกิด รสยาที่แก้ ยาม 1 06 09 18 21 อาโป เสมหะ เปรี้ยว ยาม 2 09 12 21 24 อาโป โลหิต ขม ยาม 3 12 15 24 03 อาโป ดี เปรี้ยว ขม ยาม 4 15 18 03 06 วาโย ลม ร้อนสุขุม แนวจา 12 อาโป อาโป 9 โหลหิต ขม ดี เปรี้ยว ขม 3 อาโป วาโย เสมหะ เปรี้ยว ลม ร้อนสุขุม 6 รสยาประจาโลหิต และผิวกาย ผิวของคน รสของโลหิต รสยาที่ใช้ ผิวขาว หวาน เผ็ดร้อน ขม ขาวเหลือง เปรี้ยว เค็ม ดำแดง เค็ม ใช้ทุกรส ยกเว้น เค็ม ดำ เค็มจัด เย็นจัด หวาน 27
 
ตัวอย่าง ตัวย รสต่าง ๆ
 
(ที่มักออกสอบบ่อย ๆ) ฝาด เบญกานี ทับทิมทั้ง 5 สีเสียดทั้ง 5 ฝรั่งทั้ง 5 เปลือกนนทรี เปลือกขี้อ้าย เปลือกเพกา เปลือกผลมังคุด ลูกกราย หวาน ดอกคำไทย ดอกคำฝอย งวงตาลโตนด ตาลหม่อน นํ้าอ้อย รากชะเอมจีน รากชะเอมไทยบ เหง้าสัปปะรด รากมะพร้าว ดอกมะพร้าว ดอกอังกาบ เมาเบื่อ ใบกระท่อม กัญชา ใบลำโพง ดอกลำโพง สะแกทั้ง 5 ลูกสะบ้า ลูกกระเบียน รากขันทองพยาบาท รากทองพันชั่ง รากชุมเห็นเทศทั้ง 5 เถากหระไดลิง ขม เถาบอระเพ็ด เถามะระ ลูกกระดอม เถาชิงช้าชาลี เถาขี้กาแดง ต้นสะเดา มะกาเครือ ใบมะแว้งเครือ ลูกมะแว้งเครือ ลูกประคำดีควาย ดีสัตว์ต่าง ๆ เผ็ดร้อน ลูกจันทน์เทศ ดอกจันทน์ ลูกกระวาน กานพลู พริกหอม รากพาดไฉน หัวเต่าเกียด พริกหาง ขิงแห้ง หัวกระชาย มัน เมล็ดงา เมล็ดถั่วเขียว เมล็ดถั่วลันเตา ถั่วลิสง เมล็ดมะม่วงหิมพานต์ แก่นกันเกรา(ตำเสา) หัวแห้ว หัวถั่วพู นํ้านมแพะ เลือดแลด หอมเย็น เกสรทั้ง 5 หญ้าฝรั่น รากแฝกหอม นํ้าดอกไม้เทศ รากชะลูด กฤษณา กระลำพัก ขอนดอก พิมเสนในปล้องไผ่ เค็ม แก่นแสมทะเล เปลือกต้นลำพู เปลือกต้นมะเกลือ โคกกระสุน ดินประสิว ใบกระชาย ใบนอมแดง เกลือทั้ง 5 เนาวหอย เปรี้ยว ใบส้มป่อย ใบโทงเทง ใบมะขาม ใบส้มเสี้ยว ใบมะยม ลูกมะดัน ลูกมะเขือขื่น ลูกมะอึก นํ้ามะนาว รากมะกลํ่าเครือ มะยม มะขาม 28
 
บทที่ 4 คณาเภสัช
 
คณาเภสัช คือ การจัดหมวดหมู่ตัวยาหลายๆ อย่าง ตั้งแต่ 2 สิ่งขึ้นไป มารวมเรียกเป็นชื่อเดียวกัน เป็นคำตรง หรือคำศัพท์ก็ได้ หลักการจัดตั้งพิกัดยา รสยาสยาจะต้องไม่ขัดกั้น สรรพคุณเสมอกัน หรือคล้ายกัน พิกัดยา แบ่งออกเป็น 3 พวกคือ จุลพิกัด คือ การจำกัดตัวยาน้อยชนิด เรียกเป็นชื่อเดียว แต่ต่างกันที่ สี ชนิด รส ขนาด และถิ่น พิกัด คือ การจำกัดตัวยาตั้งแต่ 2 สิ่งขึ้นไป เรียกชื่อเป็นเดียวกัน และมีนํ้าหนัดเท่ากัน มหาพิกัด คือ การจำกัดตัวยาหลายสิ่งรวมดัน เรียกเป็นชื่อเดียวกัน แต่นํ้าหนัดไม่เท่ากัน เพราะสงเคราะห์เอาไปแก้ตาม สมุฏฐานต่างๆ ที่ใช้แก้ในกองฤดู กองธาตุ กําเริบ หย่อน พิการ โรคแทรก โรคตาม จุลพิกัด คือ การจำกัดตัวยาน้อยชนิด ชื่อตรงตามตัวยาส่วนมากมีตัวยา 2 อย่าง เท่านั้น แต่ต่างกันที่ สี ชนิด ขนาด และถิ่น 1. พวกที่ต่างกันทที่ขนาด กระพังโหมทั้ง 2 คือ กระพังโหมน้อย กระพังโหมใหญ่ ข่าทั้ง 2 คือ ข่าเล็ก ข่าใหญ่ ตับเตาทั้ง 2 คือ ตับเต่าน้อย ตับเตาใหญ่ เปล้าททั้ง 2 คือ เปล้าน้อย เปล้าใหญ่ เร่วทั้ง2 คือ เร่วน้อย เร่วใหญ่ ส้มกุ้งทั้ง 2 คือ ส้มกุ้งน้อย ส้มกุ้งใหญ่ 2. พวกที่ต่างกั้นที่สี การะบูรทั้ง 2 คือ การะบูรดำ การบูรขาว กระเพราทั้ง 2 คือ กระเพราแดง กระเพราขาว กระดูกได่ทั้ง 2 คือ กระดุกไก่ดา กระดูกไก่ขาว กระวานทั้ง 2 คือ กระวานดา กระวานขาว ก้างปลาทั้ง 2 คือ ก้างปลาแดง กล้างปลาขาว กํามะถันทั้ง 2 คือ กามะถันแดง กามะถันเหลือง ขี้กาทั้ง 2 คือ ขี้กาแดง ขี้กาขาว ขอบชะนางทั้ง 2 คือ ขอบชะนางแดง ขอบชะนางขาว แคทั้ง 2 คือ แคแดง แคขาว จันทน์ทั้ง 2 คือ จันทน์แดง จันทน์ขาว เจตมูลเพลิงทั้ง 2 คือ เจตมูลเพลิงแดง เจตมูลเพลิงขาว เทียนทั้ง 2 คือ เทียนแดง เทียนขาว บัวหลวงทั้ง 2 คือ บัวหลวงแดง บัวหลวงขาว ผักเป็ดทั้ง 2 คือ ผักเป็ดแดง ผักเป็ดขาว ผักแพวทั้ง 2 คือ ผักแพวแดง ผักแพวขาว ฝ้ายทั้ง 2 คือ ฝ้ายแดง ฝ้ายขาว พริกไทยทั้ง 2 คือ พริกไทยดา พริกไทยขาว(ล่อน) เถามวกทั้ง 2 คือ เถามวกแดง เถามวกขาว ละหุ่งทั้ง 2 คือ ละหุ่งแดง ละหุ่งขาว 29
สัตตบงกตทั้ง 2 คือ สัตตบงกชแดง สัตตบวกชขาว หัวกระดาดทั้ง 2 คือ หัวกระดาดแดง หัวกระดาดขาว 3. พวกที่ต่างกันที่รส มะขามทั้ง 2 คือ มะขามเปรี้ยว มะขามหวาน มะขามเทศทั้ง 2 คือ
มะขามเทศฝาด มะขามเทศมัน มะปรางทั้ง 2 คือ มะปรางเปรี้ยว มะปรางหวาน มะเฟืองทั้ง 2 คือ มะเฟืองเปรี้ยว มะเฟืองหวาน 4. พวกที่ต่างกันที่ชนิด กระพังโหมทั้ง 2 คือ กระพังโหมตัวผู้ กระพังโหมตัวเมีย (มีทั้งกระพังโหมน้อย-ใหญ่) เกลือทั้ง 2 คือ เกลือตัวผู้ เกลือตัวเมีย (เกลือตัวผู้เม็ดยาวตัวเมียเม็ดสั้น) ตำแยทั้ง 2 คือ ตำแยตัวผู้ ตำแยตัวเมีย เบี้ยทั้ง 2 คือ เบี้ยผู้ เบี้ยจั่น ผักปอดทั้ง 2 คือ ผักปอดตัวผู้ ผักปอดตัวเมีย มะยมทั้ง 2 คือ มะยมตัวผู้ มะยมตัวเมีย หมากทั้ง 2 คือ หมากผู้ หมากเมีย ศิลายอนทั้ง 2 คือ ศิลายอนตัวผู้ ศิลายอนตัวเมีย 5. พวกที่ต่างถิ่น กระท้อนทั้ง 2 คือ กระท้อนบ้าน กระท้อนป่า กระทือทั้ง 2 คือ กระทือบ้าน กระทือป่า ข้าวเย็นทั้ง 2 คือ ข้าวเย็นเหนือ(หัวสีแดง) ข้าวเย็นใต้(หัวสีขาวหรือเหลืองอ่อนๆ) ขี้เหล็กทั้ง 2 คือ ขี้เหล็กบ้าน ขี้เหล็กป่า เขาวัวทั้ง 2 คือ เขาวัวบ้าน เขาวัวป่า ชะมดทั้ง 2 คือ ชะมดเช็ด ชะมดเชียง ชะเอมทั้ง 2 คือ ชะเอมเทศ ชะเอมไทย ชำมะเรียงทั้ง 2 คือ ชำมะเรียงบ้าน ชำมะเรียงป่า ชุมเห็ดทั้ง 2 คือ ชุมเห็ดเทศ ชุดเห็ดไทย หญ้าเกล็ดหอยทั้ง 2 คือ เกล็ดหอยเล็ก เกล็ดหอยใหญ่ ดีเกลือทั้ง 2 คือ ดีเกลือไทย ดีเกลือฝรั่ง ปรงทั้ง 2 คือ ปรงบ้าน ปรงป่า ประยงค์ทั้ง 2 คือ ประยงค์บ้าน ประยงค์ป่า ผักหวานทั้ง 2 คือ ผักหวานบ้าน ผักหวานป่า มะระทั้ง 2 คือ มะระขี้นก มะระจีน ยอทั้ง 2 คือ ยอบ้าน ยอป่า สลอดทั้ง 2 คือ สลอดบก สลอดนํ้า 30
สีเสียดทั้ง 2 คือ สีเสียดแขก สีเสียดไทย แสมทั้ง 2 คือ แสมสาร แสมทะเล สะเอาทั้ง 2 คือ สะเดาบ้าน สะเดาป่า หัสคุณทั้ง 2 คือ หัสคุณเทศ หัสคุณไทย อบเชยทั้ง 2 คือ อบเชยเทศ อบเชยไทย พิกัดยา คือ การจำกัดตัวยาตั้งแต่สองสิ่งขึ้นไป นํ้าหนักและขนาด เท่ากัน พิกัด 2 สิ่ง มี 2 พิกัด คือ
1. พิกัดทเวคันธา(ทเวสุคนธ์) ตัวยามีกลิ่นหอม 2 อย่าง รากบุนนาค ขับลมในลำไส้ รากมะซาง แก้โลหิต แก้กําเดา 2. พิกัดทเวติคันธา ตัวยาที่มีกลิ่นหอม 3 อย่าง ในยา 2 สิ่ง ดอกบุนนาค บำรุงโลหิต แก้กลิ่นเหม็นสาบสางในร่างกาย แก่นบุนนาค แก้รัตตะ ปิตตะโรค รากบุนนาค ขับลมในลำไส้ ดอกมะซาง ทำให้หัวใจชุ่มชื่น มีกําลัง แก่นมะซาง แก้คุดทะราช แก้เสมหะ แก้ไข้สัมปะชวร รากมะซาง แก้โลหิต แก้กําเดา พิกัดตรี 3 สิ่ง (มีน้าหนักเท่ากัน) ในเภสัชกรรมไทยมี 30 พิกัด 1. ตรีผลา จานวนผลไม้ 3 อย่าง (เภก ไทย ป้อม ) ให้คุณในฤดูร้อน **** ลูกสมอพิเภก ลูกสมอไทย ลูกมะขามป้อม สรรพคุณ แก้ปิตตะ วาตะ เสมหะ ในกองธาตุ ฤดู อายุ และกองสมุฆฐาน 2. ตรีกฏุก รสเผ็ดร้อน 3 อย่าง (ขิง พริก ดี ) ให้คุณในฤดูฝน **** เหง้าขิงแห้ง เมล็ดพริกไทย ดอกดีปลี สรรพคุณ แก้วาตะ เสมหะ ปิตตะ ใน กองธาตุ ฤดู อายุ และกองสมุฏฐาน 3. ตรีสาร ตัวยาให้คุณในฤดูหนาว (เจ สะ ช้า ) **** เจตมูลเพลิง เถาสะค้าน รากช้าพลู สรรพคุณ แก้เสมหะ ปิตตะ วาตะ ในกองธาตุ ฤดู อายุ และกองสมุฏฐาน 4. ตรีสุคนธ์ ตัวยามีกลิ่นหอม 3 อย่าง (วาน เชย เสน ) ** ใบกระวาน รากอบเชย รากพิมเสนต้น สรรพคุณ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้เชื่อมชึม แก้ไข้จุกเสียด แก้ริดสีดวง 5. พิกัดตรีทิพยรส ยารสดีรสเลิศ 3 อย่าง (ดูก พัก ดอก) ( ดูก เนื้อ อบ ) พิกัดนี้จะมี 2 พิกัด จาให้ดีแทนกันได้ *** โกฏกระดูก กระลำพัก ขอนดอก และ โกฏกระดูก เนื้อไม้ อบเชยไทย สรรพคุณ บำรุงตับ ปอด และหัวใจ บำรุงกระดูก บำรุงครรภ์รักษา 6. พิกัดตรีสมอ สมอ 3 อย่าง (เภก ไทย เทศ ) *** ลูกสมอไทย ลูกสมอไทย ลูกสมอเทศ สรรพคุณ แก้เสมหะ แก้ไข้ บำรุงธาตุ ผายธาตุ รู้ถ่ายรู้ปิดเอง 31
 
7. พิกัดตรีมธุรส ยารสหวาน 3 อย่าง (ผึ้ง ตาล เนย )
 
** นํ้าผึ้ง นํ้าตาล นํ้ามันเนย สรรพคุณ บำรุงธาตุ แก้สะอึก และแก้ตรีโทษ ผายธาตุ เจริญอาหาร 8. พิกัดดตรีสินธุรส ยารสน้า 3 อย่าง (ตูม เทียน กรวด ) *** รากมะตูม เทียนขาว นํ้าตาลกรวด สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายนํ้า แก้พิษไข้ พิษฝี แก้ดีพิการ แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ 9. ตรีญาณรส รสสาหรับรู้ 3 อย่าง (ไหส้หมาก รากสะเดา เถาบอระเพ็ด) *** ไส้หมาก รากสะเดา เถาบอระเพ็ด สรรพคุณ แก้ไข้ ดับพิษร้อน ขับปัสสาวะ ขับเสมหะ บำรุงไฟธาตุ เจริญอาหาร 10. ตรีเพชรสมคุณ คุณเสมอเพชร (เข้ พฤกษ์ รง ) ** รากว่าหางจระเข้ ฝักราชพฤกษ์ รงทอง สรรพคุณ แก้ปวดหัว แก้กําเดา ถ่ายเสมหะ ถ่ายอุจจยาระ แก้โลหิตนํ้าเหลืองเสีย 11. พิกัดตรีฉินทลามกา ยาแก้ธาตุลามก 3 อย่าง ( เต้า ไทย รง ) ** โกฏนํ้าเต้า ลูกสมอไทย รงทอง สวรรพคุณ ถ่ายท้องบำรุงธาตุ ขับลม ถ่ายไข้เพื่อเสมหะ ถ่ายโลหิตนํ้าเหลืองเสีย 12. พิกัดตรีเกสรเพศ รสแห่งเกสร 3 อย่าง ( ฝิ่น แดง ขาว ) * เปลือกฝิ่นต้น เกสรบัวหลวงแดง เกสรบัวหลวงขาว สรรพคุณ คุมธาตุแก้ไข้เพื่อปถวีธาตุ กําเริบ ทำให้ตัวเย็น แก้คลื่นเหียนอาเจียน 13. ตรีเกสรมาศ เกสรทอง 3 อย่าง ( ฝิ่น บัว ตูม ) * เปลือกฝิ่นต้น เกสรบัวหลวง ลูกมะตูมอ่อน สรรพคุณ เจริญอาหาร บำรุงธาตุ คุมธาตุ บำรุงกําลัง แก้ท้องเดิน 14. พิกัดตรีอมฤต ตัวยาไม่ตาย 3 อย่าง ( กอก ดอม ตีบ ) * รากมะกอก กล้วยตีบ รากกระดอม สรรพคุณ แก้ไข้แก้ร้อนในกระหายนํ้า ขับปัสสาวะ บำรุงธาตุ เจริญอาหาร 15. พิกัดสัตตกุลา (รัตตะกุลา) ตระกูลสามารถ 3 อย่าง ( ขิง ชี ดา ) * เหง้าขิงสด ลูกผัดชี เทียนดำ สรรพคุณ บำรุงไฟธาตุ ขับลมในลำไส้ แก้อาการ 10 ประการ แก้อาเจียน 16. พิกัดตรีทุรวาสา ยาแก้มันเหลว 3 อย่าง (โหร วาน ดัด ) * เมล็ดโหรระพา ลูกกระวาน ลูกราชดัด สรรพคุณ แก้บิด บำรุงนํ้าดี แก้ลม แก้พิษตานซาง 17. พิกัดตรีผลสมุฏฐาน ผลไม้เป็นที่ตั้ง 3 อย่าง (ลูกตูม ยอ ชีลา ) * ลูกมะตูม ลูกยอ ลูกผัดชีลา สรรพคุณ แก้สมุฏฐานแห่งตรีโทษ ขับลมต่าง ๆ แก้อาเจียน แก้โรคไตพิการ 18. พิกัดตรีสุคติสมุฏฐาน ความสุขเป็นที่ตั้ง 3 อย่าง * รากมะเดื่ชุมพร รากเพกา รากแคแดง สรรพคุณ แก้ไข้พิษต่าง ๆ บำรุงไฟธาตุ คุมธาตุ 32
 
19. พิกัดตรีเสมหะผล แก้เสมหะ 3 อย่าง ( ช้า ดี กล่า )
 
** ลูกช้าพลู รากดีปลี รากมะกลํ่าเครือ สรรพคุณ แก้เสมหะ แก้สะอึก แก้เส้นอัมพฤกษ์ อัมพาต แก้ลม 20. พิกัดตรีปิตตะผล ผลแก้ดี 3 อย่าง ( เพลิง เพรา แพว ) ** รากเจตมูลเพลิง รากกระเพรา ผักแพวแดง (บอระเพ็ด ) สรรพคุณ แก้จตุกาลเตโช บำรุงธาตุ แก้ลม แก้เส้นประสาทพิการปวดเมื่อยตามร่างกาย 21. พิกัดตรีวาตะผล ผลแก้ลม 3 อย่าง ( ค้าน ข่า พริก ) ** ลูกสะค้าน รากพริกไทย เหง้าข่า สรรพคุณ แก้กองลม แก้เสมหะ แก้แน่นในทรวงอก แก้เลือด บำรุงไฟธาตุ 22. พิกัดตรีอากาศผล แก้อากาศธาตุ 3 อย่าง ( ขิง อบ พัก ) ** เหง้าขิง อบเชยเทศ กระลำพัก สรรพคุณ แก้อากาศธาตุ 10 ประการ แก้ตรีสมุฏฐาน แก้แน่นในอก แก้โลหิตเป็นพิษ แก้ไข้จับ ขับลมปลุกไฟธาตุ 23. ตรีธารทิพย์ น้าทิพย์ 3 อย่าง ( ไทร พฤกษ์ ขาม ) *** รากไทรย้อย รากราชพฤกษ์ รากมะขาม สรรพคุณ บำรุงนํ้านม แก้กษัย ฆ่าเชื้อคุดราด แก้ท้องร่วง 24. พิกัดดตรีพิษจักร จักรพิษ 3 อย่าง ( ล้อม จันทน์ กาน ) * ลูกผัดชีล้อม ลูกจันทน์เทศ กานพลู สรรพคุณ แก้ลม แก้พิษเลือด บำรุงโลหิต แก้ปวดท้อง แก้จุกเสียด 25. พิกัดตรีธาตุ (ชาด) วัตดุ 3 อย่าง ( จันทน์ วาน อบ ) * ดอกจันทน์ กระวาน อบเชย สรรพคุณ แก้ธาตุพิการ แก้ลมเสมหะ แก้วิงเวียน บำรุงดวงจิต 26. พิกัดตรีกาฬพิษ แก้พิษตามกาล 3 อย่าง ( เพรา ข่า ชาย ) * รากกระเพราแดง หัวกระชาย เหง้าข่า สรรพคุณ บำรุงธาตุ บำรุงกําหนัด ขับลม แก้ไข้สันนิบาต แก้เลือดเสีย 27. พิกัดตรีคันธวาต (กันธวาต) กลิ่นหอมแก้ลม 3 อย่าง ( เร่ว จันทน์ กาน ) * ลูกเร่วใหญ่ ลูกจันทน์เทศ ดอกกานพลู สรรพคุณ แก้ธาตุพิการ แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ริดสีดวงทั้ง 9 แก้ไอหืด 28. พิกัดตรีผลธาตุ ผลแก้ธาตุ 3 อย่าง ( ทือ ไพล ไคร้ ) *** เหง้ากระทือ เหง้าไพล หัวตะไคร้หอม สรรพคุณ บำรุงๆฟธาตุ แก้ไข้ตัวร้ออน แก้กําเดา แก้ฟกบวมปวดเมื่อย 29. พิกัดตรีสั้นนิบาต (ตรีโลหะพละ) แก้สันนิบาต 3 อย่าง (กระเพรา ไทย ดี ) * รากกระเพรา รากพริกไทย ผลดีปลี สรรพคุณ แก้ไข้สันนิบาต แก้ในสกองลม บำรุงธาตุ แก้ปถวี 20 ประการ 30. พิกัดตรีสุรผล รสกล้า 3 อย่าง ( แว้ง เนื้อ เทพ ) * สมุลแว้ง เนื้อไม้ เทพธาโร สรรพคุณ แก้ลมสัมประชวร บำรุงธาตุ โลหิต แก้ลมสลบ แก้ลมในท้อง 33
 
พิกัดยา 4 สิ่ง 1. พิกัดจตุกาลธาตุ แก้ธาตุตามกาล (น้า นม เจ แค )
 
** หัวว่านนํ้า รากนมสวรรค์ รากเจตมธูลเพลิง รากแคแตร สรรพคุณ แก้ธาติการ บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด แก้เสมหะ แก้โลหิต แก้ไข้ 2. พิกัดจตุทิพย์คันธา กลิ่นหอมดังกลิ่นทิพย์ ( กล่า เอม พิกุล ขิง ) ** รากมะกลํ่าเครือ รากชะเอมเทศ ดอกพิกุล เหง้าขิงแครง สรรพคุณ บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ แก้เสมหะ แก้ลมปั่นป่วน แก้พรรดึก 3. พิกัดจตุผลาธิกะ ผลไม้ให้คุณ (สมอ 3 มะขาม 1 ) ** ลูหกสมอไทย ลูกสมอพิเภก ลูกสมอเทศ ลูกมะขามป้อม สรรพคุณ ถ่ายไข้ ถ่ายลม แก้โรคตา บำรุงธาตุ ผายธาตุ รู้ถ่ายรู้ปิดเอง 4. พิกัดจตุวาตะ ตัวยาแก้ลม (หัวบัว เชย พัก ขิง ) ** โกฏหัวบัว เปลือกอบเชย เหง้าขิง กระลำพัก สรรพคุณ แก้ไข้พรรดึก แก้ตรีสมุฏฐาน ขับผายลม บำรุงธาตุ แก้ลมในกองริดสีดวง พิกัดยา 5 สิ่ง 1. พิกัดเบญจกุล ยาที่มีรสร้อน ( ดี ช้า สะ เจ ขิ ) **** ดอกดีปลี รากช้าพลู เถาสะค้าน รากเจตมูลเพลิง เหง้าขิง สรรพคุณ กระจายกองลมและโลหิต แก้คูถเสมหะ แก้ลมพานลำไส้ บำรุงธาตุทั้ง 5 2. พิกัดเบญจอมฤต ยาดั่งน้าทิพย์ (นม ผึ้ง ส้ม อ้อย มันเนย ) นํ้านมสด นํ้าส้ม นํ้าอ้อย นํ้าผึ้ง นํ้ามันเนย สรรพคุณ บำรุงกําลัง บำรุงไฟธาตุ ขับลมให้แล่นทั่วกาย แก้ไข้ตรีโทษ ผายธาตุ แก้กําเดาและลม กระจายเสมหะ 3. พิกัดเบญจผลธาตุ ผลแก้ธาตุได้ (กก เกียด แห้ว ชัน เปราะ ) ** หัวกกลังกา หัวเต่าเกียด หัวแห้วหมู หัวหญ้าชันกาด หัวเปราะ สรรพคุณ แก้ธาตพิการ บำรุงธาตุ บำรุงกําลัง เจริญไฟธาตุ แก้ทางเดินปัสสาวะ แก้ตับทรุด 4. พิกัดเบญจมูลน้อย ** หญ้าเกล็ดหอยน้อย หญ้าเกล็ดหอยใหญ่ รากละหุ่งแดง รากมะเขือขื่น รากมะอึก สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายนํ้า ขับนํ้านม ขับเลือดลม กระทุ้งพิษไข้ แก้นํ้าลายเหนียว 5. พิกัดเบญจมูลใหญ่ ** รากมะตูม รากลำไย รากเพกา รากแคแตร รากคัดลิ้น สรรพคุณ แก้ลม แก้เสมหะ บำรุงไฟธาตุ แก้ไข้สันนิบาต แก้เส้นเอ็นพิการ 6. พิกัดเบญจโลกวิเชียร (แก้ 5 ดวง , ยา 5 ราก, เพชรสว่าง ) (ท้าว ชุมพร ชิง นาง คนธา ) **** รากชิงชี่ รากหญ้านาง รากท้าวยายหม่อม รากคนธา รากมะเดื่อชุมพร (ปู่เจ้าสมิงกุย) (ปู่เจ้าเขาเขียว,หญ้าภคินี) (ประทุมราชา) คนธา มะเดื่อชุมพร สรรพคุณ กระทุ้งไข้พิษต่าง ๆ ถอนพิษต่าง ๆ แก้ไข้ต้นมือ แก้ไข้พิษ แก้ไข้เพื่อดีและโลหิต 7. พิกัดเบญจโลธิกะ ตัวยที่มีคุณให้ชื่นใจ แก่นจันทน์แดง แก่นจันทน์ขาว แก่นจันทน์ชะมด ต้นเนระพูสี(ดีงูเห่า) ต้นมหาสะดำ สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อดี แก้ลมวิงเวียน แก้พิษทั้งปวง 34
 
8. พิกัดจันทน์ทั้ง 5 (จขันทน์แดง ขาว เทศ นา ชะมด )
 
*** แก่นจันทน์แดง แก่นจันทน์ขาว แก่นจันทน์เทศ แก่นจันทนา แก่นจันทน์ชะมด สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อดีและโลหิต แก้ร้อนในกระหายนํ้า บำรุงตับปอด แก้พยาธิ บาดแผล 9. พิกัดเกสรทั้ง 5 ( พิ ลิ ภี บัว บุน ) *** ดอกพิกุล ดอกมะลิ ดอกสารภี ดอกบัว ดอกบุนนาค สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายนํ้า ชูกําลังว บำรุงหัวใจ แก้ไข้จับ แก้ลมวิงเวียน แก้นํ้าดำ เจริญอาหาร 10. พิกัดตานทั้ง 5 ( ดา เสี้ยน หม่อน ให้ขโมย โตนด ) *** รากตาลดำ รากตาลเสี้ยน รากตาลหม่อน รากตาลขโมย รากตาลโตนด สรรพคุณ ดับพิษตาลซาง ขับพยาธิทุกชนิด แก้อุจจาระพิการ บำรุงเนื้อหนัง และกระดูก 11. พิกัดดีทั้ง 5 (เหลือม พาบ จระเข้ หมู วัว ) ** ดีงูเหลือม ดีตะพาบนํ้า ดีจระเข้ ดีหมูป่า ดีวัวป่า สรรพคุณ ดีต่าง ๆ มีรสขมหวาน ขับรสยาให้แล่นเร็ว มักใช้เป็นนํ้ากระสายยาแก้ 3 สมุฏฐาน คือ ดี โลหิต และธาตุลม 12 พิกัดเหล็กทั้ง 5 (เถาวัลย์ ขี้ พญามือ สาก เหล็ก ) ** เถาวัลย์เหล็ก แก่นขี้เหล็ก ต้นพญามือเหล็ก ว่านสากเหล็ก สนิมเหล็ก สรรพคุณ แก้พิษโลหิตทั้งบุรุษและสตรี บำรุงกําลังให้แข็งแรง แก้กษัย 13. พิกัดเกลือทั้ง 5 ( สิน สมุทร วิก พิก ฝ่อ ) *** เกลือสินเธาว์ (+ นมโค) เกลือสมุทร (+ มูตรโค) เกลือวิก (+ สุรา ) เกลือพิก (+ นํ้าผึ้ง) เกลือฝ่อ (+นํ้ามันงา) สรรพคุณ แก้ไข้พรรดึก แก้ท้องมาน แก้เสมหะ แก้บิดมูกเลือด บำรุงนํ้าเหลือง 14. พิกัดบัวทั้ง 5 (บุษย์ บรรณ บล จง กลนี ) *** บัวสัตตะบุษย์ บัวสัตตะบรรณ บัวนิลอุบล บัวลินจง บัวจงกลนี สรรพคณ ชูกําลัง บำรุงหัวใจ แก้อุจจาระธาตุ แก้ไข้เพื่อลมและโลหิต แก้ไข้รากสาด บำรุงครรภ์รักษา 15. พิกัดโหราทั้ง 5 (อมฤต สิง สุนัข บอน ไก่ ) โหราอมฤต โหรามิคสังคลี โหราเท้าสุนัข โหราบอน โหราเดืออยไก่ สรรพคุณ แก้พิษสัตว์ ทำให้อาเจียน ขับลม ขับระดูสตรี ขับโลหิตช้า ๆ 16. พิกัดเบญโลหะ ทั้ง 5 (กวาว พันชั่ง โหลง หนาม ใบมน) รากทองกวาว รากทองพันชั่ง รากทองโหลง รากทองหลางหนาม รากทองหลางใบมน สรรพคุณ แก้โรคดี เสมหะ และลมที่เป็นพิษ แก้ริดสีดวง ทำลายพยาธิ 17. พิกัดเบญจเทียน (เทียนทั้ง 5) (ตั๊กแตนตา ข้าวเปลือก ดา แดง ขาว ) *** เทียนตาตั๊กแตน เทียนข้าวเปลือก เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว สรรพคุณ แก้ลม เสมหะ และดีระคนกัน แก้พิษโลหิต แก้ทางปัสสาวะ แก้นิ่ว 18. พิกัดเบญจโกฏ (โกฏทั้ง 5 ) (สอ พา บัว มา เชียงใหม่ ) *** โกฏสอ โกฏจุฬาลัมพา โกฏหัวบัว โกฏเขมา โกฏเชียง สรรพคุณ แก้ไข้จับ แก้ไข้เพื่อเสมหะ หืดไอ แก้โรคปอด แก้โรคในปาก ชูกําลัง บำรุงโลหิต แก้ลมในกองธาตุ 35
 
พิกัด 7 สิ่ง 1. พิกัดสัตตะเขา เขาทั้ง 7 (เขาวัว ควาย กระทิง แพะ แกะ )
 
** เขาวัว เขาควาย เขากระทิง เขาแพะ เขาแกะ สรรพคุณ ดับพิษ ถอนพิษผิดสำแดง แก้พิษไข้ร้อน ไข้พิษ ไข้กาฬ 2. พิกัดสัตตะปาระเมหะ แก้เมือกมัน เสมหะมีกลิ่น 7 อย่าง (ตาแยผู้ เมีย รักเทศ ก้นปิด กระวาน ดูก ) ** ตำแยตัวผู้ ตำแยตัวเมีย ลูกรักเทศ ต้นก้นปิด ลูกกระวาน โกฏกระดูก สรรพคุณ ชำระมลทินโทษให้ตก แก้อุจจาระธาตุลามก ชำระเมือกมันในลำไส้ แก้ปาระเมหะ 20 ประการ 3. พิกัดสัตตะโลหะ ทองทั้ง 7 (กวาว พันชั่ง โหลง หนาม ใบมน ฟัก ใบทอง ) ** ทองกวาว ทองพันชั่ง ทองโหลง ทองหลางหนาม ทองหลางใบมน รากฟักทอง รากต้นใบทอง ) สรรพคุณ แก้โรคดี เสมหะและลม และลม ที่เป็นพิษ แก้ริดสีดวง ทำลายพยาธิ 4. พิกัดสัตตะโกฏ โกฏทั้ง 7 (สอ พา บัว มา เชียงใหม่ พร้าว ดูก ) **** โกฏสอ โกฏจุฬาลัมพา โกฏหัวบัว โกฏเขมา โกฏเชียง โกฏก้านพร้าว โกฏกระดูก สรรพคุณ แก้ไข้จับ แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โรคปอด แก้โรคในปาก ชูกําลัง บำรุงโลหิต แก้ลมในกองธาตุ แก้ไข้เรื้อรัง ฯ 5. พิกัดสัตตะเทียน (เทียน 7 อย่าง ) (ตั๊กแตนตา ข้าวเปลือก ดา แดง ขาว บุษย์ เยาว) **** เทียนนาตั๊กแตน เทียนข้าวเปลือก เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว เทียนสัตตะบุษย์ เทียนเยาวพานี สรรพคุณ แก้ลม เสมหะ และดีระคนดัน แก้พิษโลหิต แก้ทางปัสสาวะ แก้นิ่ว 6. พิกัดเกสรทั้ง 7 (พิ ลิ ภี บัว บุน จา งา ) **** ดอกพิกุล ดอกมะลิ ดอกสารภี ดอกบัว ดอกบุนนาค ดอกจำปา ดอกกระดังงา สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายนํ้า ชูกําลัง บำรุงหัวใจ แก้ข้จับ แก้ลมวิงเวียน พิกัด 9 สิ่ง 1. พิกัดเนาวหอย (กาบ วัว ขม รม รัง แครง เจง มุก สังข์ ) เปลือกหอยกาบ เปลือกหอยตาวัว เปลือกหอยขม เปลือกหอยนางรม เปลือกหอยพิมพการัง เปลือกหอยแครง เปลือกหอย จุ๊บแจง เปลือกหอยมุกข์ เปลือกหอยสังข์ สรรพคุณ ขับลมในลำไส้ ล้างลำไส้ แก้โรคกษัย ไตพิการ ขับนิ่ว 2. พิกัดเนาวเขี้ยว (หมู หมา ช้าง หมี เสือ ช้าง แรด เลียงผา ปลาพยูน จระเข้) ** เขี้ยวหมูป่า เขี้ยวหมาป่า เขี้ยวช้าง(งา) เขี้ยว หมี เขี้ยวแรด เขี้ยวเรด เชี้ยวเลียงผา เขี้ยวปลาพยูน เขี้ยวจระเข้ สรรพคุณ รสจืดคาวเย็น ใช้ดับพิษในกระดูก ในข้อ ในเอ็น บวมภายนอก แก้พิษร้อน 3. พิกัดเกสรทั้ง 9 (พิ ลิ ภี บัว บุน จา งา เจียก ดวน) *** ดอกพิกุล ดอกมะลิ ดอกกสารภี เกสรบัวหลวง ดอกบุนนาค ดอกจำปา ดอกกระดังงา ดอกลำเจียก ดอกลำดวล สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายนํ้า แก้ไข้จับ แก้ไข้พื่อลม แก้ไข้เพื่อปถวี ให้เจริญอาหาร 4. พิกัดเนาวโกฏ ( สอ พา บัว มา เชียงใหม่ พร้าว ดูก พุงปลา ชฏามัง ) *** โกฏสอ โกฏจุฬาลัมพา โกฏหัวบัว โกฏเขมา โกฏเชียง โกษก้านพร้าว โกฏกระดูก โกฏพุงปลา โกฏชฎามังสี สรรพคุณ แก้ไข้จับ ไข้เพื่อเสมหะ หืดไอ แก้โรคปอด แก้ในปาก ชูกําลัง 36
 
5. พิกัดเนาวเทียน (ตั๊กแตน ตาข้าวเปลือก ดา แดง ขาว บุษย์ เยาว กบ หอย )
 
เทียนตาตั๊กแตน เทียนข้าวเปลือก เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว เทียนสัตตบุษย์ เทียนเยาวพาณี เทียนตากบ เทียนเกล็ดหอย สรรพคุณ แก้ลม แก้ดีเสมหะระคนกัน แก้พิษโลหิต แก้ทางปัสสาวะ แก้นิ่ว 6 พิกัดเนาวะโลหะ (กวาว พันชั่ง โหลง หนาม ใบมน ฟัก ใบทอง ขันทอง จาปา ) รากทอกงกวาว รากทองพันชั่ง รากทองโหลง รากทองหลางหนาม รากทองรากใบมน รากฟักทอง รากต้นใบทอง เนื้อไม้ ขันทองพยาบาท รากต้นใบทองเครือ สรรพคุณ แก้โรคดี เสมหะ และลมที่เป็นพิษ แก้ริดสีดวง ทำลายพยาธิ พิกัดยา 10 สิ่ง 1. พิกัดทศกุลาผล ลูกผักชีทั้ง 2 ลูกเร่วทั้ง 2 ชะเอมทั้ง 2 ลำพันทั้ง 2 อบเชยทั้ง 2 สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อดี และเสมหะ ขับลมในลำไส้ บำรุงธาตุ บำรุงปอด แก้รัตตะปิตตะโรค 2. พิกัดทศมลใหญ่ (รากไม้ 10 อย่าง ) หญ้าเกล็ดหอยน้อย หญ้าเกล็ดหอยใหญ่ รากละหุ่งแดง รากมะเขื่อขื่น รากมะอึก รากมะตูม รากลำไย รากเพกา รากแคแตร รากคัดลิ้น สรรพคุณ แก้ทุรวาสา ไข้หวัดน้อย บำรุงนํ้านม แก้ชํ้าร่ว แก้สะอึก แก้ผอมเหลือง พิกัดพิเศษ พิกัดโกฏพิเศษ ( กก กก กต ) **** โกฏกะกลิ้ง โกฏกรักกรา โกฏนํ้าเต้า แก้โรคในปากในคอ ขับพยาธิ แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย แก้ไข้ในกองอติสาร พิกัดเทียนพิเศษ (ลวด ขม แกลบ ) **** เทียนลวด (หลอด ) เทียนขม เทียนแกลบ สรรพคุณ แก้เสมหะ ดีระคนกัน แก้พิษโลหิต แก้ดีพิการ พิกัดบัวพิเศษ ( สัตตะแดง ขาว บัวแดง ขาว เผื่อน ขม ) บัวหลวงแดง บัวหลวงขาว บัวสัตตะบงกชแดง บัวสัตตะบงกชขาว บัวเผื่อน บัวขม สรรพคุณ แก้ไข้อันเกิดจากธาตุทั้ง แก้ลม เสมหะในโลหิต และบำรุงกําลัง พิกัดเกลือพิเศษ เกลือสมุทร เกลือสุนจะละ เกลือสุวสา เกลือเยาวกาษา เกลือวิธู เกลือกะตังมูตร สรรพคุณ ล้างลำไส้ แก้เสมหะ แก้ปัสสาวะ แก้โรคท้องมาน กัดเมือกมั้นในลำไส้ 37
 
มหาพิกัด มหาพิกัดตรี
 
ตรีผลา ( ร้อน )
ตรีกฏุก (ฝน)
ตรีสาร (หนาว)
ปิตตะ
วาตะ
เสมหะ
เภก
ขิง
เจ
12
4
8
ไทย
พริก
สะ
8
12
4
ป้อม
ดีปลี
ช้า
4
8
12

ดี ช้า สะ เจ ขิ มหาพิกัดเบญจกุล

 

แก้ธาตุทั้งปวงให้บริบูณณ์ (เป็นสมุฏฐานสาธารณะ) 20 12 6 4 10 อภิญญาเบญจกุล แก้ในกองอภิญญาธาตุ คำสำแดงให้รู้ดุจผีสิง (มีสี) ใบ ดอก ราก 20 12 6 4 10 ทศเบญจกุล แก้ในกองธาตุสงเคราะห์ไปในแก้โรคสตรี (สตรี 10 ชาย 9 ) 10 10 10 10 10 โสฬสเบญจกุล แก้ในกองธาตุทั้ง 4 และอากาศ ดิน 16 8 6 4 2 (อัตราส่วน ตัวยาประจำธาตุตัวไหนมากก็ใช้แก้ตัวนั้น ) นํ้า 2 16 8 6 4 ลม 4 2 16 8 6 ไฟ 6 4 2 16 8 อากาศ 8 6 4 2 16 มหาพิกัดเบญจขันธ์ แก้ในกองอสุรินธัญญธาตุจตุมาสรรพ ดิน ไฟ ลม น้า อากาศ คือ สำแดงให้รู้ดุจผีสิง (มีสีมีกลิ่น) นับทวนเข็มนาฬิกาจาก ดี 5 1 2 3 4 ที่เคยเรียง ดิน น้า ลม ไฟ มาเป็น ดิน ไฟ ลม น้า เจ 4 5 1 2 3 สะ 3 4 5 1 2 ช้า 2 3 4 5 1 ขิ 1 2 3 4 5 แนวจา *** ศพ ดิน ดำ หรือ ศพ ดิน ดำ ปลา นํ้า แดง ปลา นํ้า แดง ข้าว(ขาว) ลม บูด ข้าวบูด ลม ขาว หญ้า ไฟ เขียว หญ้า ไฟ เขียว แนวจา ในการศึกษามหาพิกัดพิกัดต่าง ๆ ควรจำการเรียงลำดับสมุฏฐานในแต่ละพิกัดสรุปได้ ดังนี้ 1. มหาพิกัดตรี มี ตรีผลา ตรีกฏุก ตรีสาร จะเรียงตามสมุฏฐานของโรค ปิตตะ วาตะ เสมหะ แล้วไปเริ่มที่ปิตตะใหม่ 2. มหาพิกัดที่ลงท้ายด้วย เบญจกุล ได้แก่ มหาพิกัดเบญจกุล อภิญญาเบญจกุล โสรฬเบญจกุล ทศเบญจกุลต จะเรียง ธาตุเป็น ดิน นํ้า ลม ไฟ อากาศ 3. มหาพิกัดเบญจขันธ์ จะนับธาตุเรียงทวนเข็มนาฬิกา จากที่เคยเรียงจาก ดิน นํ้า ลม ไฟ ก็จะนับเรียงทวน เข็มนาฬิกา เป็น ดิน ไฟ ลม นํ้า และอากาศ เป็น 5 ธาตุ 38

 

มหาพิกัดทั่วไป
เป็นพิกัดที่รวมเอาพิกัด ตรีผลา ตรีกฏุก ตรีสาร มาเรียงใหม่เป็น ตรีผลา ตรีสาร ตรีกฏุก มาระคนกันเพื่อแก้ในกองสมุฏฐานธาตุ กําเริบ หย่อน พิการ เพราะว่าสมุฏฐานธาตุ ฤดู ต่อเนื่องกันจะขาดจากกันไม่ได้ ต้องอาศัยซึ่งกันและกัน ก่อนอื่น ควรทำความเข้าใจเรื่อง สุริยคติดำเนินตามจักรราศี ซึ่งเกี่ยวข้องกับสมุฏฐานธาตุ กำเริม หย่อน พิการ โรค- แทรก โรคตาม เป็นเหตุให้โบราณจารย์ จัดส่วนของตัวยามากบ้างน้อยบ้าง และเพิ่มตัวยาระคน
 

ตารางสรุปจักรราศี (เพื่อความเข้าใจง่ายขึ้น) ราศี

เริ่มจาก
 

ถึง

สมุฏฐานธาตุ
 

 

ธาตุระคน
 

 

เมษ
 

(เมษายน)

แรม 1 คํ่า เดือน 4 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 5
 

 

เตโช (ไฟ)
 

 

พัทธะปิตตะ (นํ้าดีในฝัก)
 

 

พฤษภ
 

(พฤษภาคม)

แรม 1 คํ่า เดือน 5
 

- ขึ้น 15 คํ่า เดือน 6

ปถวี (ดิน)
 

 

หทัยวัตถุ (ก้อนเนื้อหัวใจ)
 

 

เมถุน
 

(มิถุนายน)

แรม 1 คำ เดือน 6 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 7
 

 

วาโย (ลม)
 

 

หทัยวาตะ (ลมในหัวใจ)
 

 

กรกฏ
 

(กรกฏาคม)

แรม 1 คํ่า เดือน 7 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 8
 

 

อาโป (นํ้า)
 

 

ศอเสมหะ(เสลดในคอ)
 

 

สิงห์
 

(สิงหาคม)

แรม 1 คํ่า เดือน 8 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 9
 

 

เตโช (ไฟ)
 

 

อพัทธปิตตะ(นํ้าดีนอกฝัก)
 

 

กันย์
 

(กันยายน)

แรม 1 คํ่า เดือน 9 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 10
 

 

ปกวี (ดิน)
 

 

อุทริยะ (อาหารใหม่)
 

 

ตุล
 

(ตุลาคม)

แรม 1 คํ่า เดือน 10
 

- ขึ้น 15 คํ่า เดือน 11

วาโย (ลม)
 

 

สัตถกวาตะ (ลมดุจมีดดคม)
 

 

พิจิก
 

(พฤศจิกายน)

แรม 1 คํ่า เดือน 11 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 12
 

 

อาโป (นํ้า)
 

 

อุระเสมหะ (เสมหะในอก)
 

 

ธนู
 

(ธันวาคม)

แรม 1 คํ่า เดือน 12 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 1
 

 

เตโช (ไฟ)
 

 

กําเดา (ความร้อน)
 

 

มังกร
 

(มกราคม)

แรม 1 คํ่า เดือน 1 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 2
 

 

ปถวี (ดิน)
 

 

กรีสะ (อาหารเก่า)
 

 

กุมภ์
 

(กุมภาพันธ์)

แรม 1 คํ่า เดือน 2
 

- ขึ้น 15 คํ่า เดือน 3

วาโย (ลม)
 

 

สุมนาวาตะ(ลมในเส้น)
 

 

มีน
 

(มีนาคม)

แรม 1 คํ่า เดือน 3 - ขึ้น 15 คํ่า เดือน 4
 

 
อาโป (นํ้า)
 
 
คูถเสมหะ (เสมหะในทวาร)
 
 
พิกัดทั่วไปแก้ในกองเตโช
 
ตรีผลา ตรีสาร ตรีกฏุก นํ้า ดิน ลม ตัวยาประจำธาตุ สมอพิเภก รากเจตฯ ขิงหแห้ง ช้าพลู ดีปลี สะค้าน กําเริบ (ฤดูร้อน) 16 8 4 3 2 1 หย่อน (ฤดูฝน) 4 16 8 2 1 3 พิการ (ฤดูหนาว) 8 4 16 1 3 2 พิกัดทั่วไปแก้ในกองวาโย ตรีผลา ตรีสาร ตรีกฏุก ดิน ไฟ นํ้า ตัวยาประจำธาตุ สมอไทย สะค้าน พริกไทย ดีปลี รากเจตฯ ช้าพลู ขิงแห้งระคน กําเริบ(ฤดูร้อน) 16 8 4 3 2 1 1/2 หย่อน(ฤดูฝน) 4 16 8 2 1 3 1/2 พิการ(ฤดูหนาว) 8 4 16 1 2 2 1/2 พิกัดทั่วไปแก้ในกองอาโป ตรีผลา ตรีสาร ตรีกฏุก ไฟ ลม อากาศ ตัวยาประจำธาตุ มะขามป้อม ช้าพลู ดีปลี รากเจตฯ สะค้าน ขิงแห้ง พริกไทยระคน กําเริบ(ฤดูร้อน) 16 8 4 3 2 1 1/2 หย่อน(ฤดูฝน) 4 16 8 2 1 3 1/2 พิการ(ฤดูหนาว) 8 4 16 1 2 2 1/2 พิกัดทั่วไปแก้ในกองปถวี นํ้า ดิน ลม ไฟ อากาศ ตัวยาประจำธาตุ ช้าพลู ดีปลี สะค้าน รากเจตฯ ขิงแห้ง พริกไทย ตรีผลา กําเริบ(ฤดูร้อน) 16 8 4 3 2 1 1/2 หย่อน(ฤดูฝน) 4 16 8 2 1 3 1/2 พิการ(ฤดูหนาว) 8 4 16 1 2 2 ? แนวจา ท่องและนาไปแทนค่าในช่องแต่ละตารางธาตุ เตโช พิเภก กินเจ มีขิง วิ่งช้า ดีมี สะใจ วาโย ชาวไทย สะใจ มีพริก ดี พี่เจ วิ่งช้า ขิง อาโป ป้อม วิงช้า ดี กินเจ สะใจ ผัดขิง พริก ปถวี ช้า ๆ ดี สะใจ ไล่เจ เล่ขิง ยิงพริก จิกผลา จาตัวย่อ แล้วนาไปแทนค่าตามตาราง ที่เหลือเป็น ระคน กําเริบ(ฤดูร้อน) 16 8 4 3 2 1 หย่อน(ฤดูฝน) 4 16 8 2 1 3 พิการ(ฤดูหนาว) 8 4 16 1 2 2 40
บทที่ 5 เภสัชกรรม
เภสัชกรรม คือ การรู้จักปรุงยา ผสมเครื่องยา หรือ ตัวยาตามที่กําหนดในตำรับยา หรือ ตามใบสั่งยา ผู้ทำตามนี้เรียก เภสัชกรรม สิ่งที่เภสัชกรต้องมีความเข้าใจ คือ คุณสมบัติของตัวยา การประสมประสานตัวยานั้น มีความหมายอย่างไร หรือตัวยาจะมีความ สัมพันธ์กัน หรือมีฤทธิ์ต่อต้านฤทธิ์กัน หรือเสริมฤทธิ์กัน
 
หลักการปรุงยา มี 4 ขั้นตอน คืออ 1. ตัวยาตรง คือ ยาที่มีสรรพคุณบำบัดโรคและไข้โดยตรง ซึ่งจะมีรสขม เค็ม เปรี้ยวจัด ทำให้กินลำบาก ทั้งยังมีโรคแทรก โรคตาม จึงหาตัวช่วยอีกแรงหนึ่ง 2. ตัวยาช่วย คือ ตัวยาที่ช่วยป้องกันโรคแทรก โรคตาม หรือหลาย ๆโรครวมกัน 3. ตัวยาประกอบ คือ ตัวยาที่ช่วยป้องกันโรคตามและช่วยบำรุงแก้ส่วนที่หมอเห็นสมควรหรือใช้คุมฤทธิ์ยาอื่น 4. ตัวยาชูกลิ่นชูรสและแต่งสี เพื่อสะดวกต่อการกินและน่ากิน ขั้นตอนการปรุงยา ต้องยึดตำรับยาที่จะปรุง หรือ ตามใบสั่งแพทย์เป็นสำคัญ โดยอาศัยหลักดังนี้ 1. พิจารณาตัวยา โดยใช้หลักเภสัชวัตถุ 2. พิจารณาตัวยาแต่ละอย่าง โดยใช้หลักสรรพคุณเภสัช 3. พิจารณาขนาดและปริมาณของตัวยา 4. ความสะอาดและความละเอียดรอบครอบของเภสัชกร การปรุงยา การปรุงยามี 28 วิธี (ได้แก่อะไรบ้างไปอ่านดูรายละเอียดเอาเองนะ) การชั่งตัวยา ผู้เป็นเภสัชกรจะต้องรู้จักการชั่งตัวยา โดยใช้มาตราต่าง ๆ เพื่อให้การปรุงยาเป็นไปตามตำรับ หรือ ใบสิ่งยา และ การชั่งแบบโบราณ นิยมใช้ ตีนกาบอกนํ้าหนักวางไว้ท้ายตัวนั้น เครื่องหมายตีนกา ชั่ง 1 ตำลึง บาท 2 3 ---------------- เฟื้อง สลึง 4 5 ---------------- ไพ 6 ตัวอย่าง การอ่านค่า คือ 1 ชั่ง 2 ตำลึง 3 บาท 5 สลึง 4 ไพ 6 เฟื้อง 41
มาตราชั่ง แบบโบราณ มาตราชั่งเปรียบเทียบไทย
 
สากล(เมตริก)
4 ไฟ เท่ากับ 1 เฟื้อง 1 ไพ เท่ากับ 0.46875 กรัม 2 เฟื้อง เท่ากับ 1 สลึง 1 เฟื้อง เท่ากับ 1.875 กรัม 4 สลึง เท่ากับ 1 บาท 1 บาท เท่ากับ 15 กรัม 20 ตำลึง เท่ากับ 1 ชั่ง 1 ตำลึง เท่ากับ 60 กรัม 50 ชั่ง เท่ากับ 1 หาบ 1 ชั่ง เท่ากับ 1,200 กรัม 1 หาบ เท่ากับ 50 ชั่ง(60,000กรัม หรือ 60 กิโล) 1 หาบ เท่ากับ 60,000 กรัม หรือ 60 กิโล มาตรา สาหรับตวงของเหลว 1 ทะนาน เท่ากับ 1 ลิตร เท่ากับ 1000 ซีซี หรือ 1 กิโลกรัม ? ทะนาน เท่ากับ ? ลิตร เท่ากับ 500 ซีซี 15 หยด เท่ากับ 1 ซีซี 1 ช้อนกาแฟ เท่ากั้บ 4 ซีซี 1 ช้อนหวาน เท่ากับ 8 ซีซี 1 ช้อนคาว เท่ากับ 15 ซีซี 1 ถ้วยชา เท่ากับ 30 ซีซี มาตราวัดแบบโบราณ 150 เมล็ดข้าวเปลือก เป็น 1 หยิบมือ 4 หยิบมือ เป็น 1 กํามือ 4 กํามือ เป็น 1 พายมือ 2 พายมือ เป็น 1 กอบมือ 4 กอบมือ เป็น 1 ทะนาน 20 ทะนาน เป็น 1 สัด 40 สัด เป็น 1 ปั้น 2 ปั้น เป็น 1 เกวียน การคัดเลือกยา และการเก็บยา 1. ชนิดของตัวยา 2. คุณภาพของตัวยา 3. ความสะอาด การเก็บตัวยาให้ถูกวิธีนั้น คือ ไม่ให้ถูกแสงแดด หรือของร้อนจัด อากาศชื้น นํ้าค้าง นํ้าฝน การเก็บรักษาไหว้ในที่อากาศถ่ายเทดี ปลอดโปร่งก็อาจเก็บได้นาน สรรพคุณไม่เสื่อม ใช้ได้นานกว่ากําหนด 42
 
การใช้ตัวยาอันตราย
 
จากคำที่กว่าว่า วัตถุนานาชนิดในโลกล้วนแต่เป็นยาทั้งสิ้นเป็นคำกล่าวที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นจริง หากใช้ตัวยาได้อย่างถูกต้อง ชื่อตัวยา
ฤทธิ์
 
 
คุณสมบัติของฤทธิ์ ถ้ากินมาก
 
 
สรรพคุณ
 
 
1. เมล็ดสลอด 2. ยางตาตุ่ม 3. ยางสลัดได 4. เมล็ดสบู่แดง 5. ยางหัวเข้าค่า 6
 
. ยางเทพทาโร 7. ลูกแสลงใจ 8. ยางฝิ่น 9. เมล็ดลำโพง 10. ปรอท 11. สารหนู 12.ยางรักดำ 13. กัญชา 14. พระขรรค์ ไชยศรี 15.จุนสี
แรงทางถ่าย แรงทางถ่าย แรงทางถ่าย แรงทางถ่าย แรงทางถ่าย แรงทางถ่าย เมาเบื่อ เมาเบื่อ เมาเบื่อ เมาเบื่อ เมาเบื่อ เมาเบื่อ เมา เมา กัดทำลาย
 
 
อ่อนเพลียเสียนํ้า อาจถึงตายได้ หมดกําลังอ่อนเพลียถึงตายได้ หมดกําลังอ่อนเพลียถึงตายได้ ปวดท้องท้องร่วง กดการหายใจ -ตาย ท้องร่วงอย่างแรงเสียนํ้าถึงตาย อ่อนเพลียเสียนํ้า อาจถึงตายได้ ชักกระตุกถึงตาย ระงับประสาทอาจตายได้ ทำให้เสียสติตาแข็ง หายใจขัด ทำให้เปื่อยพุพองและเบื่อเมา ชักกระตุกถึงตาย ถ่ายมากหมดกําลัง ถึงตาย เสียจริตเป็นบ้า เป็นอันตรายเสียชีวิต (หนาวเดือนห้า) กัดทำลายกระเพาะอาหารและลำไส้ ทำให้ฟันโยกหลุด
 
 
ถายเสมหะ และโลหิตนํ้าเหลือเสียและถ่ายพยาธิ ถ่ายพยาธิถ่ายโลหิตและเสมหะถ่ายอุจจาระธาตุ ถ่ายนํ้าเหลืองเสียถ่ายอุจจาระธาตุ ถ่ายพิษตานซาง เผาให้สุกกินถ่ายอาจจาระธาตุ หรือตำพอกบาดแผล ฆ่าพยาธิภายนอก แก้ฟกบวม แก้คุดทะราด ถ่ายพยาธิ นํ้าเหลืองเสีย บำรุงหัวใจ ประสาท แก้พยาธิ แก้ลมกระเพื่อในอุทร แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้โรคบิด (ยาเสพติด) บำรุงประสาท แก้กระสับประส่าย นอนไม่หลับ แก้มะเร็งคุดทะราด โรคเรื้อน โรคผิวหนัง แก้มะเร็งคุดทะราด โรคเรื้อน โรคผิวหนัง ถ่ายนํ้าเหลืองเสีย ถ่ายอุจจาระถ่ายพยาธิ ถ่ายเสมหะ ประสาทพิการ เจริญอาหาร แก้ไข้ ดับพิษร้อน ลดความร้อนในร่างกาย ขับเหงื่อ กัดฝี หัวหูด รักษาคุดทะราด รักษาฟัน
 
 
  
แนวจา
 
อ่อนเพลียเสียนํ้า ได้แก่ เมล็ดสลอด ยางเทพทาโร หมดกําลังถึงตาย ได้แก่ ยางตาตุ่ม ยางสลัดได ยางรักดำ ชักกระตุก ได้แก่ ลูกแสลงใจ สารหนู ปวดท้องอย่างแรง คลื่นไส้อาเจียน ได้แก้ เมล็ดสบู่แดง ประสาทหลอน ได้แก่ กัญชา ระงับประสาทอาจตาย ได้แก่ ยางฝิ่น ทำให้เปื่อยพุพอง ได้แก่ ปรอท เสียสติ ตาแข็ง ได้แก่ เมล็ดลำโพง กัดทำลายกระเพาะลำไส้ ได้แก่ จุนสี ขับเหงื่อ ร่างกายเย็น ได้แก่ พระขรรค์ไชยศรี (หนาวเดือนห้า) 43
การสตุ การประสะ การฆ่าฤทธิ์ การสะตุ
คือ การทำให้ตัวยามีฤทธิ์อ่อนลง หรือ ทำให้พิษของตัวยาน้อยลง หรือ ทำให้ตัวยานั้นสะอาดขึ้น ได้แก่ 1.
 
การสะตุเหล็ก เอาเหล็กมาครางด้วยตะไบ แล้วนำผงเหล็กใส่ฝาละมี หรือ หม้อมดิน แล้วบีบนํ้ามะนาวให้ท่วมเหล็ก ตั้งไฟ ให้แห้ง 7 8 ครั้ง จนกรอบดีแล้ว ใช้ปรุงยาได้ 2. การสะตุสารส้ม คือ เอาสารส้มมาบดให้ละเอียดใส่หม้อดินตั้งไฟ จนสารส้มละลายฟูขาวดีแล้ว ยากลงจากไฟ ใช้ปรุงยาได้ 3. การสะตุรงทอง คือ เอารงทองมาบดให้ละเอียด แล้วห่อด้วยใบบัว หรือใบข่า 7 ชั้น นำไปป้องไฟจนสุกกรอบดี ใช้ปรุงยาได้ 4. การสะตุมหาหิงส์ คือ นำมหาหิงส์ใส่ลงภาชนะ เทนํ้ากระเพราแดงลงละลายมหาหิงส์ แล้วนำมากรองให้สะอาด ใช้ปรุงยาได้ 5. การสะตุน้าประสานทอง คือ นำนํ้าประสานทองใส่หม้อดิน ตั้งไฟจนนํ้าประสานทอง ละลายฟู่ขาวทั่วกันดีแล้ว ใช้ปรุงยาได้ 6. การสะตุดินสอพอง คือ นำดินสอพองใส่หม้มอดิน ปิดฝาตั้งไฟให้นานพอสมควร จนดินสอพองสุก ใช้ปรุงยาได้ 7. การสะตุยาดา คือ นำเอายาดำใส่หม้อมดิน เติมนํ้าเล็กน้อย ยกขึ้นตั้งไฟจนยาดำกรอบ ใช้ปรุงยาได้ การประสะ คือ การทำให้พิษของตัวยาอ่อนลง หรือหมายถึงในยาขนานนั้น มีตัวยาหนึ่งขนาดเท่ากับตัวยาอื่นๆนํ้าหนักรวมกัน (จะประสะเฉพาะพืช) การประสะ ยางสลัดได ยางตาตุ่ม ยางหัวเข้าค่า ทั้ง 3 อย่างทำเหมือนกัน คือ นำตัวยาเทใส่ลงถ้วย ใช้นํ้าต้มเดือดๆ เทลงไปในตัวยานั้นๆ กวนให้ทั่วจนเย็น รินนํ้าทิ้งไป แล้วเท่นํ้าเดือดลงไปในยาใหม่ กวนให้ทั่วจนเย็นแล้วเททิ้ง ทำอย่างนี้ประมาณ 7 ครั้ง การฆ่าฤทธิ์ คือ การทำให้พิษของย่าอ่อนลง จนไม่เป็นอันตรายจากการใช้ยา (ใช้ตัวยาที่มีพิษแรง) 1. การฆ่าสารหนู คือ เอาสารหนูมาบดให้ละเอียด ใส่ในฝาละมี หรือหม้อมดิน บีบนํ้ามะนาว หรือ นํ้ามะกรูดใส่ลงไปให้ท่วมยา แล้วตั้งไฟจนแห้ง ทำ 7 8 ครั้ง จนกว่าสารหนูกรอบ ใช้ปรุงยาได้ 2. การฆ่าปรอท คือ นำเอาทองแดง ทองเหลือง หรือ เงิน ใส่ไว้ในปรอท ให้ปรอทกินจนดิ่ม จึงนำไปใช้ปรุงยา 3. การฆ่าลูกสลอด คือ เอาลูกสลอด ห่อรวมกับข้าวเปลือก ใสเกลือกพอควร ใสหม้อดินตั้งไฟจนข้าวเปลือกบาน แล้วนำลูกสลอด ไปล้างให้สะอาด นำไปปรุงยาได้ หรือ เอาลูกสลอดต้มกับใบมะขาม 1 กํามือ ใบส้มป่อย 1 กํามือ เมื่อสุกดีแล้ว นำไปปรุงยาได้ 4. การฆ่าชะมดเช็ด คือ หั่นหัวหอม หรือ ผิวมะกรูด ให้เป็นฝอยละเอียด ผสมกับชะมดเช็ดใส่ลงไปใบพลู หรือ ช้อนเงิน นำไปลน ไฟเทียน จนชะมดเช็ด ละลายหอมดีแล้ว กรองเอานํ้าชะมดเช็ด ไปใช้ปรุงยา 5. การฆ่าชาดก้อน คือ นำฝาหม้อมดินตั้งบนเตาไฟให้ร้อนจัด เอาชาดผงใส่ลงไปในหม้อมดินพอควร บีบยํ้ามะกรูดครั้งที่ 1 ให้ชุ่ม ผงชาด ตั้งไฟคนไปเรื่อย ๆ จนแห้ง ทำให้ครบ 3 ครั้ง ผงชาดจะเปลี่ยนเป็นสีนํ้าตาลแดงอมดำ (สีเข้มกว่า- เดิม) แล้วตั้งทิ้งไว้ให้เย็น ขุดออกจากฝาหม้อดิน เก็บไว้ในขวดแก้วที่มีฝาปิด 6. การฆ่ารงทอง คือ นำรงทองมาบดให้ละเอียดดบดกับนํ้ามะนาว ปั้นเป็นก้อนห่อด้วยใบตอง 7 ชั้น นำไปปิ้งไฟจนกรอบ ตั้งทิ้ง ไว้ให้เย็น เก้ฐไว้ในขวดแก้วที่มีฝาปิด น้ากระสายยา คือ นํ้าหรือของเหลวที่ใช้สำหรับละลายยา หรือรับประทานพร้อมยา เพื่อ 1. เพื่อให้กลืนง่าย 2. เพื่อให้ยามีฤทธิ์ตรงต่อโลก นำฤทธิ์ยาให้แล่นเร็วทันต่ออาการของโลก 3. เพื่อเพิ่มสรรพคุณของบาให้มีฤทธิ์แรงขี้น หรือ ให้มีฤทธิ์ช่วยตัวยาหลักในการรักษาอาการข้างเคียง 44
แนวจา
นํ้ากระสายา พาให้กลืนง่าย สบายฤทธิ์ตรง ส่งเสริมให้ยาแรง ยาแซงวิ่งเร็ว เดี๋ยวเดียวทันโรค แก้บิด กระทือไพร ไข้หวัดไอ ใช้มะแว้ง มะนาว เสมหะแห้ง กระเพราแรง แก้ท้องขี้น ชีลา เบื่ออาหาร ส่วนนํ้าตาล หัวใจชื่น นํ้าข่า แก้ลมคืน(จุกเสียด) อาเจียนยื่น ยอหมกไฟ (กระ)ทุ้งไข้ รากผักชี กําลังมี นํ้านมใส่(สัตว์) ไม่หลับ ชุมเห็ดไทย ส่วนตะไคร้ เด็กลมชัก เสี้ยนผี ทรางขึ้นอก ดื่มรังนก กําลังหลัก นํ้าจันทน์ ไข้มัวนัก รากบัวฝัก ระสํ่าสาย มะกลํ่า แก้สะอึก กินแล้วคึก นํ้าผึ้งหมาย ซาวข้าว สวิงสวาย 108ใบ(มะนาว) ไข้เพ้อคลั่ง เชื่อมมืน นํ้าดอกไม้ ทองหลางใบ(มน) แก้หอบสั่ง มะกอก กระหายจัง เทียนดำพัง นํ้าลายเหนียว ท้องร่วง เปลือกมะเดื่อ มาฝากเชื่อ มะม่วงเยี่ยว (ขัด) เลือด(ลม) แล่น สายชูเชียว นํ้ามูตรเกี่ยว สะบัดหนาว หัวบัว ไม่รู้รส ชีพจรหมด ราก(กระ)เพรากล่าว เปลือกแค(แดง) ดูดพิษคาว หอยแครงร้าว อาเจียนเลือด ท่องให้ได้ นอกจากนี้ใช้นํ้าสุกเป็นกระสายยา
 
ยาสามัญประจาบ้าน 28 รายการ ตัดเนาวหอย เหลือ 27 รายการ แก้ลมบารุงหัวใจ สรรพคุณ กระสายยา ยาหอมเทพวิจิตร แก้ลมบำรุงหัวใจ นํ้าดอกไม้เทศ(สังเกตุตัวเด่น ดอกมะลิหนัก 189 ส่วน) ยาหอมทิพย์โอสถ แก้ลมวิงเวียน นํ้าดอกไม้ ยาหอมอินทจักร แก้ลมบาทจิตร ลมจุกเสียด ใช้นํ้าดอกมะลิ นํ้าขิง ยาหมอเนาวโกศ แก้ลมคลื่นเหียนอาเจียน ใช้นํ้าลูกผักชี เทียนดำต้ม แก้ไข้ ยาจันทลีลา แก้ไข้ตัวร้อน นํ้าดอกมะลินํ้าซาวข้าว ยาเขียวหอม แก้ไข้ร้อนใน กระหายนํ้า นํ้าดอกมะลิ แก้พิษหัดอีสุกอีใส ยามหานิลแท่งทอง แก้พิษหัดอีสุกอีใส นํ้ารากผักชี ยาประสะจันทร์แดง แก้ร้อนในกระหายนํ้า นํ้าดอกไม้ (จันมน์แดงหนัก 32 ส่วน) ยาประสะเปราะใหญ่(เด็ก) ถอนพิษตานซาง นํ้าดอกไม้เทศ (เปราะหอม 20 ส่วน) ยากวาดแสวงหมึก แก้ตัวร้อน ท้องขึ้น ปวดท้อง นํ้าดอกไม้เทศ นํ้ากระเพรา 45
แก้ทางเดินอาหาร (ขับลมบารุงธาตุ)
ประสะกระเพรา แก้ท้องขึ้นท้องเฟ้อ นํ้าใบกระเพรา แก้แน่นท้องจุกเสียด ไพลเผาไฟพอสุก ประสะกานพลู แก้ปวดท้อง ธาตุไม่ปกติ ไพลเผาไฟพอสุก ฝนนํ้าปูนใส(กานพลู 131 ส่วน) ยามัณฑธาตุ แก้ท้องขึ้นท้องเฟ้อ ยาวิสัมพยาใหญ่ แก้ท้องขึ้นท้องเฟ้อ แน่จุกเสียด (ดีปลีหนัก 56 ส่วน) ยามหาจักรใหญ่ แก้ลมทราง ท้องอืดท้องเฟ้อ ยาธาตุบรรจบ แก้ธาตุไม่ปกติ ท้องเสีย เปลือกแค สะเดา ทับทิม
 
(เนื้อสมอเทศ หนัก 16 ส่วน) ยาเหลืองปิดสมุทร แก้ท้องเสีย นํ้าใบเทียน ใบทับทิม ยาแก้ไอ ยาอมฤควาที แก้ไอขับเสมหะ (ชะเอมเทศหนัก 43 ส่วน) ยาประสะมะแว้ง แก้ไอขับเสมหะ โรคกษัย (ความเสื่อมของร่างกาย) ยาประสะเจตพังคี แก้กษัยจุกเสียด (เจตพังคี 34 ส่วน) ยาธรณีสัณฑฆาต แก้กษัยเส้น เถาดาน ท้องผูก (พริกไทยล่อน 96 ส่วน) ยาเนาวหอย แก้กษัยจุกเสียด (ปัจจุบันตัดออกแล้ว) ยาโรคโลหิตระดูสตรี ยาบำรุงโลหิต บำรุงโลหิต แก้โลหิตแห้งกรัง โลหิตเน่า ยาประสะไพล แก้ลมจุกเสียด แก้พกชํ้า แก้ระดูมาไม่ปกติ แก้มุตกิด นํ้าคาวปลา สุราหรือนํ้าต้มสุก ยาไฟประลัยกัลป์ ขับนํ้าคาวปลา ช่วยให้มดลูกเข้าอู่ได้เร็ว ยาไฟห้ากอง ขับนํ้าคาวปลาช่วยให้มดลูกเข้าอู่ได้เร็ว 46
แนวจา ยาสมัญประจาบ้าน*****
ถ้าท้องเสีย ปิดสมุทร หยุดสนิท เทพวิจิตร ทพิย์โอสถ แก้ลมได้ เนาวโกศ ร่วมด้วย ช่วยหัวใจ เป็นกษัย สัณฑฆาต กวาดเส้นเอ็น มะแว้งขม อมฤ ควาที เป็นยาดี แก้ไอ หายได้เห็น บำรุงเลือด นํ้าคาวปลา ห้ากองเกณฑ์ ประสะเพล(ไพล) ประลัยกัลย์ นํ้าบำรุง จะขับลม บำรุงธาตุ ขาดไม่ได้ มหาฯใหญ่ อินทจักร เนาวหอยหุง เจตฯพัง ยังกระเพรา กานพลูปรุง มัณฑธาตุมุ่ง ธาตุบรรจบ วิสัมพยา หนึ่งแท่งทอง สองเขียวหอม ตรีหอมชี้ ลีลาดี จันทร์แดง แสงหมึกหา ทั้งเปราะใหญ่ ระบายพิษ คิดค้นมา ใช้เป็นยา แก้ไข้ ได้ผลดี
 
คาศัพย์ที่ควรทราบ  ลิ้นทะเล กระดองปลาหมึก รสเค็มเฝื่อน กัดสิวฝ้าบนใบหน้า เหล็ก ใช้สนิมทำยา(ต้องสะตุก่อนใช้) กรัก แก่นขนุนละมุด เกลือตัวผู้ เม็ดยาใหญ่ เกลือตัวเมีย เม็ดเล็ก กรวด กระดูกอยู่ในสมองปลา คุลีกร การคลุกเคล้าผสมยาเข้าด้วยกัน ดอกไม้ชานชาลา ดอกไม้บูชาพระแล้วแห้งไป นำไปทำยาแก้ลม แก้ถูกกระทำ ตะคระ สะเก็ดหุ้มอยู่นอกเปลือกไม้ เสาตะลุงช้าง ไม้ที่ลอยมาตามนํ้าเห็นหัวโผล่ขึ้นมาหัวเดียวห้ามจับมักมีผีป่าเกาะมาด้วย รำหัด การใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือกับปลายนิ้วชี้หยิบยา หม่ายา การใช้นํ้าผสมยาเพื่อปั้นเป็นเม็ด หยัดเหล้า การเอาสุราหยดลงไปเพื่อเป็นกระสาย ไข่มุก สัตว์วัตถุ รสหวานเค็มเย็น แก้ลมชัก นํ้าเต้าใต้ดิน ธาตุวัตถุ รสจืดเย็น ดับพิษทั้งปวง ดับพิษฝี ฝีอักเสบ ปวดฝีในหู 47
มดยอบ ยางไม้ชนิดหนึ่ง รสเมาเบื่อ ขับปัสสาวะ ขับเสมหะ ขับลม แผลในปาก ดีสัตว์ต่าง ๆ ดับพิษภายใน นำยาแล่นทั่วกาย แววนกยูง แก้หละ แก้ซาง ริดสีดวงจมูก ขนกา แก้พิษตานซาง ชะมดเช็ด นํ้าอสุจิชะมด รสหอมเย็นคาว บำรุงหัวใจ บำรุงนํ้าดี ชะมดเชียง ได้จากต่อมขับฮอร์โมน(พีโลโมน) ของชะมด รสหอมร้อนเผ็ดขม แก้โรคตา โรคลม โรคหัด กําเดา หอบหืด บำรุงหัวใจ พาด้วยสุรา การเอาสุราทาบริเวณผิวหนัง ก่อนที่จะรักษาโรค การบูรตัด การใสการบูรไปในนํ้ายา เพื่อดับกลิ่นยยาที่ไม่ต้องการ ขอนดอก ได้จากต้นพิกุล หรือ ตะแบกที่ยืนต้นตาย มีเชื้อราเข้าไปเกาะกินอยู่นาน รสสุขุม แก้ลม เสมหะ บำรุงหัวใจ บำรุงครรภ์รักษา กะลำพัก ได้จากแก่นต้นสลัดได หรือ แก่นต้นตาตุ่ม รสสุขุมแก้ลม ดีเกลือ ได้จยากนํ้าทะเลในนาเกลือ ที่เกาะลอยเป็นฝ้าอยู่ข้างบน รสขมชื่น ระบายพิษไข้ ถ่ายนํ้าเหลืองเสีย ถ่ายโทษทางอุจจาระ ดีเกลือฝรั่ง เอาดีเกลือไทยไปแปรรูปทางวิทยาศาสตร์ รสขมเค็ม ถ่ายพิษไข้ นํ้าเหลืองเสีย คุลิก่า ปรวดที่เกิดในค่าง รสเย็น แก้เสมหะจุกคอ ดับพิษทุกชนิด โคโรค ปรวดที่เกิดขึ้นถุงนํ้าดี หรือตัวัว รสเฝื่อนมันคาว แก้นํ้าลายเหนียว รากดิน ไส้เดือน อำพันทอง นํ้ากามปลาวาฬ รสเย็นคาว แก้ลม แก้เสมหะ บำรุงกําลังและกําหนัด อำพันเกสร ขี้ครั้งสุดท้ายของปลาวาฬ รสเอียนคาวบำรุงกําลังและกําหนัด แก้ลม รังหมาร่า รังต่อรังแตนที่มีอายุ 3 ปีขึ้นไป ดินถนำส้วม ดินส้วมร้างที่มีอายุ 10 ปีขึ่นไป ใช้แก้โรคตา บัลลังศิลา เป็นหินอ่อนมีความเย็น เป็นยาแก้ไข้มาลาเรีย นมผา หินย้อยในถํ้า เขากวางแก่ รสเย็นคาว แก้ไข้ตัวร้อน ไข้พิษ ไข้กาฬ เขากวางอ่อน รสร้อนคาว บำรุงกําลัง บำรุงกําหนัด บำรุงร่างกาย ถอนพิษผิดสำแดง 48
ชื่อของตัวยาที่เป็นปริศนา
 
 
กาบินหนี - โคกกระสุน ขังไม่อยู่ - ปรอท ครูเป็นบ้า - สุรา เค็มตลอด - มะเกลือ ไซร้ธรณี - หญ้าแห้วหมู ตรังตังช้าง - ตำแยช้าง ตีไม่แตก - ขึ้เหล็ก นางต้นขอ - เล็บเหยี่ยว ปิดตาฤาษี - ตาไม้ไผ่ พาดยอดไม้ - บอระเพ็ด แร้งถามหา - ผักเสี้ยนผี ลูกไต้ดิน - เจตมูลเพลิง ลูกผลาญศัตรู - ลูกสลอด หยิกไม่รู้หนัก - กะเบา หนีสงสาร - ขมิ้นเครือ กินตีนท่า - ผักเป็ด ขี้คารู - ขี้ยาฝิ่น คู่ไอ้บ้า - กัญชาหรือนํ้าในบ้องกัญชาจรดธรณี - ปลาไหลเผือก ตอกไม้เข้า - เลื่อนไม้ไผ่ ทองพันดุล - ทองพันชั่ง ป่าช้าหมอง - ขันทองพยาบาท โป่งมดง่าม - หนอนตายหยาก แยกไม่ออก - เครือเขาหนัง ลิ้นมังกร - ว่าหางนาก ลูกหมอพ่อยักษ์ - สมอพิเภก หอกสุระกาฬ - ว่างาช้าง หากกินกลางนา - หญ้าปากควาย อยู่หลังคา - นมจาก ภาคผนวก  1. การอบยาให้อบยาที่อุณหภูมิ 50 55 องศาเชลเชียส นาน 4 6 ชั่วโมง 2. การบดยาโดยทั่วไปครั้งละ 3 ชั่วโมง 3. การทำความสะอาดเครื่องบดยา ให้ใช้ผ้าชุบนํ้าเช็ดทำความสะอาดเครื่องบดยา และใช้ผ้าแห้งเช็ดอีกครั้ง ให้เครื่องบดยา แห้งสนิท หรือ อาจใช้พัดลมเป่าก็ได้ 4. การ่อนยานั้น ตะแกรงร่อนยา มี 3 ขนาด คือ ขนาดเบอร์ 100 ละเอียดมาก ขนาดเบอร์ 80 ละเอียดปานกลาง ขนาดเอบร์ 60 ละเอียดน้อย 5. การดูแลเครื่องร่อนยา ใช้ผ้าชุบนํ้าเช็ดทำความสะอาดเครื่องร้อนยา และใช้ผ้าแห้งเช็ดอีกครั้ง ให้เครื่องร่อนยาแห้งสนิท หรือ ใช้พัดลมเป่าก็ได้ 6. การเก็บตะแกรงหรือแร่ง 1. ใช้แปรงปัดทำความสะอาดผงยา ที่ตะแกรง และขอบ 2. ใช้ผ้าชุบนํ้าเช็ดที่ตะแกรงและขอบ และใช้ผ้าแห้งเช็ดอีกครั้ง หรือ ใช้พัดลมเป่าก็ได้ 3. ใช้ช้อนสแตนเลสหน้าตัดสี่เหลี่ยม ขูดตะแกรงเบาเ เพื่อให้เสี้ยนยาที่ติดอยู่หลุดออก 4. เก็บตะแกรงไว้ในตู้เก็บ (ระวัง ห้ามนำตะแกรงร่อนยาล้างนํ้า เพราะจะทำให้ตะแกรงชำรุด และอายุการใช้งานสั้นลง 7. การล้างแบบพิมพ์มือ(ทองเหลือง 1. นำนํ้าเดือดลาดแม่พิมพ์ เช็ดทำความสะอาด แล้วใช้ผ้าแห้งเช็ดให้แห้ง แล้วใช้สำลีชุดแอลกอฮอล์อีกครั้ง ทิ้งไว้ให้ ให้แห้ง หรือ ใช้พัดลมเป่าก็ได้ 49
 
ตัวยาทั้ง 5
 
 
พืชที่มีรสเดียวกันตลอดทั้งต้น (ตัวยาทั้ง 5 ราก ต้น ใบ ดอก ลูกหรือฝัก) จะมีรสเดียวกัน ต้นยาที่ไม่มีรสเดียวกันทั้งต้นจะไม่ใช้คำว่าทั้ง 5 พิกัดต้นยา คือการาจำกัดจำนวนยาทั้ง 5 ที่มีรสเสมอกัน (ควรจำให้ดีมักออกสอบรสยาที่เหมือนกัน) 1. รสฝาด มี 5 ต้น คือ 1. ตานขโมยทั้ง 5 รสฝาดเบื่อ ขับพยาธิ แก้ตานซาง คุมธาตุ 2. ฝรั่งทั้ง 5 รสฝาด แก้ท้องเดิน แก้บิดมูกเลือด ดูดหนอง ดังกลิ่น 3. พุทราทั้ง 5 รสฝาด แก้ท้องเสีย แก้ตกโลหิต แก้พิษตานซาง 4. มะตูมทั้ง 5 รสฝาดปร่าขื่น แก้ปวดศีรษะ ตาลอย เจริญอาหาร 5. สะตือทั้ง 5 ฝาดเย็น แก้ไข้เหือดหัด สุกใส ดำแดง หอบ ปอดอักเสบ 2. รสเมาเบื่อ มี 9 ต้น คือ 1. กัญชาทั้ง 5 เมาเบื่อ บำรุงประสาท เจริญอาหาร แก้บิด แก้ปวดท้อง 2. ชุมเห็ดเทศทั้ง 5 เมาเบื่อ ถ่ายพยาธิ ถ่ายพิษตานซาง แก้โรคผิวหนัง 3. ชุมเห็ดไทยทั้ง 5 เมาเบื่อ ขับพยาธิ แก้โรคผิวหนัง แก้ไข้ กล่อมตับ 4. ทองพันชั่งทั้ง 5 เมาเบื่อ แก้โรคผิวหนัง เรื้อน มะเร็ง คุดทะราด 5. พลูแกทั้ง 5 เมาเบื่อ แก้โรคผิวหนัง เรื้อน คุดทะราด แก้พิษฝี 6. มะเกลือทั้ง 5 เมาเบื่อ ขับพยาธิ แก้ตานซาง แก้กษัย 7. เล็บมือนางทั้ง 5 เมาเบื่อ ขับพยาธิ แก้ตานขโมย 8. ลำโพงทั้ง 5 เมาเบื่อ บำรุงประสาท ฆ่าพยาธิผิวหนัง แก้ริดสีดวง 9. สะแกทั้ง 5 เมาเบื่อ ขับพยาธิในท้อง แก้ซางตานขโมย แก้ฝีหนอง 3. รสขม มี 15 ต้น คือ 1. กอมขมทั้ง 5 ขม แก้ไข้จับสั่น บำรุงนํ้าดี 2. ขี้ทั้ง 5 ขม แก้พิษตานซาง ถ่ายเสมหะ ถ่ายเส้น แก้กษัย 3. ขี้เหล็กทั้ง 5 ขม บำรุงนํ้าดี ถ่ายพิษไข้ ถ่ายเสมหะ ถ่ายเส้น แก้กษัย 4. ครอบทั้ง 5 ขม ขับปัสสาวะ แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ แก้ไตพิการ 5. โคกกระออมทั้ง 5 ขม แก้ไข้ขับปัสสาวะ บำรุงนํ้านม บำรุงนํ้าดี 6. ควินินทั้ง 5 ขม แก้ไข้จับสั่น แก้ไข้พิษ บำรุงนํ้าดี 7. แจงทั้ง 5 ขม แก้ดีพิการ แก้ไข้จับสั่น แก้ร้อนในกระหายนํ้า 8. ชิงช้าชาลชีทั้ง 5 ขม แก้ไข้เหนือ ไข้พิษ ร้อนในกระหายนํ้า บำรุงธาตุไฟ 9. นํ้าเต้าขมทั้ง 5 ขม แก้ไข้เหนือ ไข้พิษ บำรุงนํ้าดี แก้ร้อนในกระหายนํ้า 10. บอระเพ็ดทั้ง 5 ขม แก้ไข้เพื่อดี ไข้เหนือ ไข้กาฬ เจริญอาหาร บำรุงนํ้าดี 11. มะกาทั้ง 5 ขม ถ่ายพิษตานซาง ถ่ายพิษไข้ ถ่ายกษัย 12. มะคำไก่ทั้ง 5 ขม แก้ไข้ แก้กษัย แก้ริดสีดวง ถ่ายอุจจาระธาตุ 13. มะระทั้ง 5 ขม แก้ไข้บำรุงนํ้าดี ดับพิษทั้งปวง 14. เลี่ยนทั้ง 5 ขม แก้ไข้แก้กษัยกร่อนลงฝัก แก้โรคผิวหนัง 15. สะเดาทั้ง 5 ขม แก้ดีพิการ บำรุงธาตุไฟ 50
4. รสเผ็ดร้อน มี 13 ต้น คือ 1. กระเทียมทั้ง 5 เผ็ดร้อน แก้โรคผิวหนัง บำรุงปอด แก้ธาตุพิการ 2. กระเพราทั้ง 5 เผ็ดร้อน ขับลม แก้ท้อองขึ้นอืดเฟ้อ แก้พิษตานซาง 3. กุ่มนํ้าทั้ง 5 เผ็ดร้อน กระจายหนอง แก้สะอึก แก้ลมขึ้นเบื้องสูง ขับเหงื่อ 4. ขอบชะนางทั้ง 5 ร้อนเบื่อ ขับระดูด ขับระดูขาว แก้หนองใน แก้ริดสีดวง 5. เจตมูลเพลิงทั้ง 4 ร้อน บำรุงธาตุ ขับผายลม บำรุงไฟธาตุ ช่วยย่อยอาหาร 6. ตาตุ่มทั้ง 5 ร้อนเบื่อ ถ่ายเสมหะและโลหิต แก้โลหิตพิการ ฆ่าพยาธิ 7. ผักเสี้ยนผีทั้ง 5 ร้อน แก้พิษฝีหนองในร่างกาย แก้ไข้ตรีโทษ เจริญอาหาร 8. พริกไทยทั้ง 5 เผ็ดร้อน แก้ในกองลม แก้ธาตุพิการ ขับผายลม เจริญอาหาร 9. มะไฟเดือน 5 ร้อน แก้พิษฝี แก้ไข้ตรีโทษ เจริญอาหาร 10. แมงลักทั้ง 5 ร้อนหอม แก้พิษฒตานซาง ขับลม แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อในเด็ก 11. สะค้านทั้ง 5 ร้อน บำรุงธาตุ ขับผายลม แก้ท้องแน่นจุกเสียด 12. หัสคุณไทยทั้ง 5 ร้อน ขับลมในท้อง แก้ริดสีดวง แก้จุกแน่นในท้อง 13. โหระพาทั้ง 5 ร้อนเล็กน้อย แก้พิษตานซาง แก้นอนสะดุ้งผวา ขับลม 5. รสเค็ม มี 1 ต้น คือ 1. ต้นเหงือกปลาหมอทั้ง 5 เค็มกร่อย แก้โรคผิวหนัง ประดง ผื่นคัน ฝี ไข้หวัด 6. รสเปรี้ยว มี 1 ต้น คือ 1. มะดัน ทั้ง 5 เปรี้ยว กัดเสมหะ ฟอกโลหิตระดู แก้กษัย แก้ไข้หวัด 7. รสจืดเย็น มี 4 ต้น คือ 1. ต้นใบเงินทั้ง 5 จืดเย็น แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษอักเสบ 2. ต้นใบทองทั้ง 5 เจ็ดเย็น แก้ไข้ตัวร้อน ล้อมตับดับพิษ 3. ต้นใบนาคทั้ง จืดเย็น แก้ไข้ตัวร้อน ล้อมตับดับพิษ 4. ผักกะเฉดทั้ง 5 จืดเย็น แก้ไข้ตัวร้อน ล้อมตับดับพิษ
  
ผลิตโดย  ชมรมสมุนไพรจาวยอง วัดป่าตาล ต.บวกค้าง อ.สันกำแพง จ.เชียงใหม่ 50130 
โทร . 053 - 394192 นายมานพ   พันธุ์ศาสตร์  บภ.๑๙๘๙๓


Online: 1 Visits: 67,174 Today: 39 PageView/Month: 42